به بهانه ۸۳مین زادروز پهلوان آواز ایران دکتر امیر اثنی عشری (خواننده موسیقی ایرانی)یادداشتی را نگاشته و برای انتشار در اختیار سایت خبری و تحلیلی «موسیقی ایرانیان» قرار داده است که در ادامه می توانید این نوشته را دنبال کنید.

امیر اثنی عشری: حسین خواجه امیری (ایرج) یکی از صداهای ویژه و تکرار ناپذیر در حوزه آواز ایرانی است. صدایی که شاید سال های سال زمان ببرد تا نمونه ای مشابه آن ظهور کند.

پس از انقلاب نویسنده ها، بازیگران و خواننده های پر مخاطب پیشین، که به نوعی پس از تغییرات اجتماعی صورت گرفته، به درست یا غلط نماد فرهنگی دوره قبل فرض شده بودند، از فعالیت بازماندند؛ بخشی از بخت بد و بخش دیگر به این دلیل که به هر حال بیشتر از دیگران در چشم بودند و مردم آن ها را می شناختند.

برای مثال می توانیم به مثلث محمد علی فردین به عنوان بازیگر، چنگیز جلیل وند به عنوان صدا پیشه ی فردین و ایرج به عنوان خواننده ای که فردین بر روی صدای او لب می زد اشاره کنیم. از این سه فقط جلیل وند بود که بخت با او یار بود و پس از انقلاب اجازه فعالیت یافت. اما از جنبه دیگر همین عدم حضور نیز به اسطوره شدن و ماندگاری هنرمندانی چون ایرج، گلپا و فردین دامن زد.

حسین خواجه امیری با خواندن ترانه های مورد پسند عموم مردم در فیلم های فارسی، توانست آواز را از هنری مورد توجه خواص، به میان مردم ببرد و اینگونه بود که ترانه ها و آوازهای او توسط همگان زمزمه می شد. به نظر نگارنده یکی از حلقه های مفقود موسیقی و آواز امروز ما همین است که می بایست از ظرفیت آواز در فیلم های ساخته شده به نحو مطلوب استفاده کرد و آن را دوباره به میان مردم برد، چنان که مرحوم علی حاتمی نیز در آثار خود از جمله دلشدگان چنین کرد.

فارغ از آوازهای شنیدنی ایرج در برنامه رادیویی گل ها، توانایی تکنیکی ایرج در خوانش ترانه ها و آوازهای فیلم فارسی نیز برای اهل فن قابل توجه است.

با این حال ایرج یکی از پر کارترین آواز خوان های ما محسوب می شود. او در کنار نزدیک به ۱۰۰۰ تصنیف، ۴۰۰ آواز نیز خوانده است که ۲۱۳ برنامه آن در برگ سبز، گلهای رنگارنگ، شاخه گل، گل‌های تازه، بوده است و علاوه بر این ها آوازهای خصوصی بسیاری نیز از او موجود است.

برخی از ویژگی های اصلی آواز ایرج عبارتند از: «استحکام صدا در سه منطقه بم، میانه و اوج، وسعت مناسب، تحریر هایی با متر و سرعت بالا و متنوع (چکشی، بلبلی، آکسان دار) بیان واضح و صحیح شعر، آغاز آواز با مایه ای جز درآمد به منظور ایجاد تنوع، ضربی خوانی به مناسبت فضای یک دستگاه و یا آواز و تسلط عالی بر ریتم و …

به خاطر دارم در سال ۸۶ که آوازهایی از ایرج را مورد واکاوی، تمرین و تحلیل قرار می دادم، در مکتب خانه میرزا عبدالله مشغول خواندن آوازی از ایرج بودم که استاد گرانقدر محمدرضا لطفی وارد اتاق شدند و پرسیدند: «این آوازی که می خواندی از ایرج بود؟ چون در همان سبک بود و ایرج با جرات و رسا، بدون حبس کردن صدا آواز می خواند… ".

نقل قول مشهور استاد شجریان در خصوص صدا و آواز استاد خواجه امیری را به یاد داریم و همین اواخر نیز ایشان در بزرگداشت استاد این گونه گفتند: « ایرج پیشکسوت من بوده و هست. آن موقع که دبیرستان می‌رفتیم ایشان در اوج خوانندگی بود. صدای ایرج متر و معیاری در آواز خوانی بود. صافی،‌ صلابت،‌ قدرت ،‌ پاکی و آن چهچه‌های مردانه که زده و می‌زند بیانگر این است که چه کرده تا متر و معیار شده است. او رکورددار در آوازخوانی است و امیدوارم که صدسالگی‌اش را در همین جا جشن بگیریم…"

در کنار این دو نقل قول از محمدرضا لطفی و محمدرضا شجریان اساتید بسیاری همچون ادیب خوانساری، روح الله خالقی، حسن کسایی، جلیل شهناز، احمد عبادی، علی تجویدی و … نیز درباره توانایی و ویژگی های ناب صدای ایرج داد سخن داده اند.

در روند آموزشی استاد خواجه امیری می توان به این نکات اشاره کرد که علاوه بر آموزش نزد پدر و دو سالی که نزد استاد صبا به یادگیری ردیف مشغول بوده است، سابقه تعلیم آواز نزد تعزیه خوانان را نیز داراست که به اوج خواندن، حجم صدا و نیز قدرت رساندن صدا به گوش مخاطبین شهره بوده اند و این موضوع حتما در نوع خوانش ایرج (عدم کنترل و خفه نمودن صدا، و ساختن صدا به طور مصنوعی در محدوده اوج صدا) موثر افتاده است.

با دقت در شیوه آواز خوانی ایرج و با اندکی تامل، تاثیر پذیری ایشان از استاد گرانقدر تاج اصفهانی به خوبی هویداست. این تاثیر پذیری در خوانش اشعار و همچنین بافت تحریرها نمودار است. اتفاقا در یکی از برنامه های موسوم به بزم شاعران، ایرج در کنار تار فرهنگ شریف آواز مشهور تاج را در دستگاه همایون با مطلع “از تو با مصلحت خویش نمی پردازم” بازخوانی می کند. این بازخوانی استادانه، بادقت تمام و با رعایت تمامی ظرایف آواز تاج صورت می گیرد و نشان از آگاهی ایرج به سبک تاج اصفهانی دارد.