فرهنگ در اینترنت

بحثی پیرامون گرایش شناختی عوام با تأکید بر باور آنها به خداباوری یا خداناباوری

تاثیر استدلالات ساده در باورهای عوام

علی کاشانی

بحثی پیرامون گرایش شناختی عوام با تأکید بر باور آنها به خداباوری یا خداناباوری

در باب مباحث اصلی و اساسی هر دینی مانند خدا، زندگی پس از مرگ و انبیا و ... بحث های تخصصی،کلامی و فلسفی ریز و درشت زیادی شده است و در لایه های تخصصی هر ساله شاهد چاپ مقالات علمی و تخصصی فراوانی در رد یا اثبات خدا بوده ایم اما کمابیش عوام از این سیر محروم بوده اند و شاید استدلال های له و علیه خداباوری یا خدناباوری که اکنون جریان دارد صدها سال پیش هم به همین منوال جریان داشت. تناقض علم خدا و اختیار انسان یا وجود علیت در عالم مسئله ای نیست که جدیدا کشف شده باشد ! بلکه صدها یا شاید هزاران سال قبل توسط انسانها مورد توجه و تفکر قرار گرفته بود .

و ما در این مختصر می خواهیم با گذراندن این استدلالات عرفی از نظر خود شما را به چند نکته توجه دهیم :

اولا عرف پا به پای تخصص جلو نمی رود یا شاید اساسا کاری به بحث های متخصصان ندارد و تنها بحث هایی از متخصصان به سطح جامعه خواهد رفت که یا بسیار ساده سازی شوند یا نتیجه عملی مشخصی داشته باشند که معمولا در باب استدلالات له و علیه خدا چنین استدلالاتی وجود ندارد؛ حتی جالبتر اینکه اگر فرض کنیم روزی همه اهل فلسفه بگویند خدا نیست مطمئنا غالب خداباوران دست از باور خود دست بر نمی دارند چون باورهای آنها معمولا نه بر دوش متخصصان بلکه بر دوش استدلالات ریز و درشتیست که با تجربه خود عجین است .

ثانیا اما در این بین سوالی وجود دارد و آن اینکه اگر در دو طرف بحثی استدلالات عرفی قوی ای وجود دارد پس چه عواملی باعث کشانده شدن انسان ها به سمت خداباوری یا خداناباوری می شود ؟ در این بحث به گویی باید وارد بحث روانشناسی باور شویم. اینکه منافع، عشق و نفرت ها، تجربه های سخت یا زیبای زندگی، محیطی که در آن بزرگ شده اند و همسری که با او زندگی کرده اند و هزاران عامل دیگر بسیار مؤثرتر از قدرت شناختی استدلالات کار می کنند.

ثالثا اگر به دنبال تأثیر گذاری بر عرف هستیم مهمترین مسأله شناختن همین عرف و استدلالات و مکانیزم شناختی آنهاست و گرنه بحث در گوشه آکادمی ها با این استاد و با آن فیلسوف کار به جایی نمی برد و برای شناختن عرف و مکانیزم هایش راه های گوناگونی وجود دارد که شاید معتبرترین آنها آمار باشد اما در این مختصر بیشتر با استناد به تجربه های مختلف خود این استدلالات را جمع آوری نمودم.

رابعا باید به این نکته توجه داشت که بحث در این جا کاملا توصیفی است و هیچ ارزش گذاری شناختی له یا علیه استدلالات توسط نویسنده وجود ندارد و ما در این جا تنها عوامل استدلالی گرایش عوام را مدنظر قرار داده است و در عین اهمیت به دلایل روانی گرایش یا عدم گرایش به دین به آنها نپرداخته است.

بعد از بیان این قسمت به بخش دیگر این متن یعنی استدلالات ساده خداباوران و خداناباوران می پردازیم و پاسخ های کوتاه هر کدام به یکدیگر را بیان می داریم تا شاهد نمونه ای جالب و مهم از گرایش ها و تضادهای استدلالی عرف در مواجه با مسائل مهم زندگی بوده باشیم.

ما این استدلالات را در دو بخش: استدلالات ساده ای که باورهای عوام دین داران را نشانه می رود و استدلالات ساده که باورهای عوام بی دینان را نشانه می رود بیان می داریم:

استدلالات ساده ای که باورهای عوام دین داران را نشانه می رود:

1. مسئله شر

یکی از استدلالات اثر گذار بر عوام دین داران و سوالاتی که شاید بسیاری اوقات در نهان دین داران برایشان اذیت کننده باشد گرچه به زبان هم نیاید مسئله شر عمیق و عنیقی است که در دنیا جاری است و تعارضش با وجود خدای خیرخواه.

همانطور که خود می دانید شاید بتوان گفت یکی از مهمترین ویژگی های خدا که شاید اگر نبود بسیار از طرفداران وجود خدا کاسته می شد صفت خیرخواهی است یعنی اگر خدا موجودی شرخواه بود طبیعتا انسانها حتی تمایل به اثبات چنین موجودی نداشتند.

و وقتی درد و رنج در میان انسان ها بسیار اتفاق می افتد و در بسیاری از اوقات این شرور فریاد گزاف بودن سر می دهند بسیار بر یک فرد عوام مشکل است جمع این دو امر یعنی : خیرخواهی خدا و وجود رنج گسترده و گزاف

برای مثال این استدلال را از زبان یک عوام که در زلزله کرمانشاه آسیب دیده می خوانیم :

چه طور خدایی که میگن این قدر خوبه می تونه این بلا رو سر ما بدبختا بیاره ! ما به زور شب و صبح می کردیم ولی بچه دو ساله ام که هیچ گناهی نداشت جلوم پر پر شد و مرد و خدا آه هم نگفت! این چه خداییه که برای ما درست کردن که بدبختی ما رو راحت می بینه که هیچ ! مارو بی دلیل اینقد بدبخت و بدبختتر می کنه!

پاسخ معمول عوام متدینان:

معمولا عوام متدینان در قبال این شرور گزاف این استدلال را می کنند: خدا حکیم است و حتما این شرور و سختی ها که به ما می رسد مصلحتی دارد.

2. مخالفت آموزه های دینی با شهود اخلاقی عوام.

یکی دیگر از استدلالات اثر گذار بر عوام دین داران وجود بی اخلاقی های صریح در متون شرعی می باشد برای مثال احکامی مانند سنگسار و اعدام مرتد و جواز ازدواج با صغیر و بسیاری از احکام دیگر که معارض با شهود اخلاقی انسانهای عوام است یکی از دلایل شایع برای مسئله و بحران شدن بنیان آموزه های دینی است. برای مثال این استدلال را از زبان یک عامی که مادرش را به دلیل سنگسار کشته اند و برادرش بر زیر چوبه دار به دلیل ارتداد کشته شده می شنویم:

چه طور خدایی که این قدر میگن خوبه و مهربونه برای یه خطای مادرم این طوری با زجر و حقارت ذره ذره جونشو گرفت؟ این چه عدالت و انصافیه؟ برادر من بعد از این همه تلاش و تحقیق فقط گفت من نمی تونم یقین کنم خدا هست!حالا واقعا مستحق مجازات اعدامه؟

پاسخ معمول عوام متدینان:

معمولا متدینان در قبال این اشکالات سعی می کنند به نحوی این اقدامات را توجیهی اخلاقی کنند یا دیدگاه های روشنفکرانه در صدد این است که برداشت فقها از دین را تصحیح کند. بالاخره هر دو این گروه به نحوی در صدد حل این تعارضند.

3. وجود انسان های اخلاقی و بزرگ علمی و غیر علمی در صف ملحدان و بی دینان یا ادیان دیگر.

اساسا ادیان بزرگ دارای یک انحصارگرایی در تقریر و دفاع از خود هستند و معمولا وقتی این انحصارگرایی بشکند دین هم کم کمک مورد سوال و ایراد قرار می گیرد.

و یکی از اقتضائات دنیای مدرن دهکده جهانی شدن عالم و دسترسی انسان ها با عقاید مختلف به یکدیگر است و همین امر باعث شده است که دینداران که حق و خوبی را در بسیاری از اوقات منحصر در خود می بینند و حتی در بسیاری اوقات ایمانشان با دیدن انسانها اخلاقی-دینی تقویت می شد با دیدن انسان های اخلاقی و بسیار خوب بودایی مسیحی و حتی بی خدا محل سوال و اشکال قرار گیرد! یعنی تعارضی بدین شکل که «چگونه انسان های فلسفی و علمی یا انسانهای اخلاقی و خوب می توانند منکر دین شوند؟ اگر دلایل دین قوی است چگونه انسانها عالم و فلسفی بسیاری مخالف دینند و اگر تنها دین ما انسانها را خوب می کند چرا انسانهای زیاد خوبی در جوامع دیگر هستند؟» به باورهای دینی هجمه برند.

برای مثال استدلال کسی که در کشور کره زندگی می کند و مقداری مطالعات اولیه اثار تجربی و فلسفی داشته را می بینیم:

اگر خدا بود چه طور بزرگای فلسفی مثل راسل و بزرگای فیزیک مثل هاوکینگ میگن وجود نداره؟ اینا که از رو شکمشون حرف نمی زنن! آدمای خوبیم به نظر میان! پس حتما یه چیزی هس که ما چون سوادشو نداریم نمی فهمیم! و بعدشم من که این همه سال تو کره زندگی کردم اگر بگم صدها برابر اینا با اینکه هیچ دینی ندارن ولی اخلاقی تر و با انصاف ترن دروغ نگفتم! مگه دین نیومده که این چیزا رو درس کنه؟ اینا که صدبرابر بهتر دارنش!

پاسخ معمول عوام متدینان:

معمولا پاسخ متیدینان این است که انسان های علمی و فلسفی یا مغرضند یا اگر مغرض نیستند درست تحقیق نکرده اند و گرنه به این جواب نمی رسیدند و انسان های خوب موجود در ادیان و افکار دیگر نیز به دلیل جهل اینگونه شده اند اما اگر حقیقتا خوب باشند مستضعف اند و امکان دارد به بهشت روند.

4. تعارض اختیار انسان با علم خدا

یکی از سوال های ابتدایی که با اندکی تامل در سطح عوام پدید می آید این است که چه طور می شود خدا که می داند آینده ما چی می شویم یا خوب یا بد می شویم براین اساس دیگر چه طور می شود اختیار انسان را تبیین کرد؟

برای مثال این استدلال را از زبان یک عامی می شنویم:

مگه خدا نمی دونه من آخرش بهشتی ام یا جهنمی؟ مگه خدا نمی دونه من چه کاره می شم؟ پس اصلا چرا منو آورد؟ اصلا دیگه اختیار چه معنایی داره؟ مگه میشه هم خدا بدونه چی کار می کنم هم اختیار داشته باشم؟

پاسخ معمول عوام متدینان:

معمولا پاسخ عوام به این سوال این است که خدا می داند که ما مختارانه کارهایمان را انجام می دهیم پس تناقضی وجود ندارد.

5. خود خدا را که آفرید؟

معمولا یکی از استدلالات و اشکالات خداناباوران که در عوام تاثیر به سزایی دارد این است که بر فرض همه هستی و اشیا علت دارند و کسی آنها را آفریده است. بر فرض که این نظم عظیم در همه هستی نمی تواند بدون خدا باشد. سوال این است که خدا را که آفرید؟ خدا که ده ها برابر منظم تر و پیچیده تر از این هستی که تنها هست بلکه توانسته این هستی با این عظمت را بیافریند.

برای مثال نوشته زیر که به وفور در فضای مجازی از زبان هاوکینگ منشر شده است را می خوانیم:

غرضم بیشتر زبان ساده این استدلال است و می دانم شاید این انتساب به هاوکینگ صحیح نباشد:

"استیون هاوکینگ": پرسش اول: چه کسی جهان را به وجود آورده است‌؟! پاسخ‌: خدا - پرسش دوم : چه کسی خدا را به وجود آورده است؟! پاسخ : خدا نیازی به بوجود آورنده (خالق) ندارد. نتیجه‌: پس ما قبول کردیم چیزی می‌تواند وجود داشته باشد که نیاز به خالق ندارد. حال به پرسش اول برمی‌گردیم.

پاسخ معمول عوام متدینان:

معمولا در قبال این اشکال عوام متدینان به این حدیث رو می آورند که در ذات خدا نباید فکر کرد و نمی دانیم چگونه خدا به وجود آمده است.

استدلالات ساده ای که باورهای عوام بی دینان را نشانه می رود:

1. شیوع علیت در هستی

یکی از شایع ترین قوانین هستی که در همه جای آن ساری و جاری است قانون علیتی است که می گوید هر چیزی علتی دارد. و برای مثال می گویند چه قدر احمقانه است سر بریده را در خانه ای ببینیم و بگوییم خودش بریده شده یا بنایی ببینیم و بگوییم خودش یه هویی درست شده است همین قدر احمقانه است که بگوییم این عالم خالقی ندارد.

این استدلال را از زبان یک عامی دین دار می شنویم:

آخه یکم به ذهنت فشار بیار! آخه چه طور میشه عالم با این عظمت با این همه پیچیدگی که هر روز دانشمندا دارن یه بخشیشو کشف می کنند و کسی نیافریده باشه؟

پاسخ:

همانقدر که باور به عالم بدون خدا احمقانه است باور به خدای بدون خالق نیز احمقانه است پس من بین دو احمقانه، احمقانه را بر احمقانه تر ترجیح داده ام. برخی دیگر هم اصل علیت را انکار می کنند یا کلیتش را مورد حمله قرار می دهند.

2. وجود معجزات یا امور خرق عادت

یکی از استدلالات عوام دین داران بر صدق ادعاهای خود این است که مثلا امام رضا بیماران را شفا می دهد یا در فرانسه پدر پاریس بیماران را شفا می دهد و ما آن را با چشم خود دیده ایم! یا نقل قول های فراوانی که از گذشتگان و آبا و اجداد از استمرار وجود امور خارق العاده جاری و ساری است در زبان مومنان.

این استدلال را از زبان یک عامی دین دار می شنویم:

دوست من خودش گفت با دو چشمش دیده که اجنه باهاش حرف می زنند.

مادربزرگ خودم جلوی پنجره فولاد پاش فلج بوده ولی پاش خوب شده.

طرف جلوی چشمام از آینده زندگیم گف و واقعنم درست در آومد.

و ...

پاسخ:

معمولا عوام خداناباوران چهار طریق را در رد این اشکالات می پیمایند یا می گویند این موارد از جهل ماست و در آینده از نظر تجربی دلیلش کشف می شود یا اساسا کشف شده است و دلایلش این است یا در صحت نقل چنین داستان هایی ایراد می گیرند و یا آنها را به بیماری هایی مانند اسکیزوفرنی پیوند می زنند.

3. بامعنایی زندگی

یکی دیگر از استدلال دین داران و خداباوران عوام در دفاع از نظام اندیشگی خود این است که دین به سادگی هر چه تمامتر و بدون هیچ پیچیدگی ای زندگی را معنا دار و هدف دار می کند. برای تبیین زندگی و غایت آن نیاز به هیچ گفتار پیچیده فلسفی نیست بلکه مشخص است که پس از مرگ چه می شود و چه کسانی خوشبخت و چه کسانی خوشبخت نمی شوند.

برای مثال استدلال یک عوام را در دفاع از این استدلال می بینیم:

آخه اگه خدایی نباشه واقعا چرا زندگی کنیم؟ واقعا زندگی کنیم که چی بشه؟ این همه بدوییم و سگ دو بزنیم آخرش مرگ؟ آخرش که چی؟

پاسخ:

بی دینان در جواب این اشکالات می گویند معناداری زندگی به هیچ وجه وامدار زندگی پس از مرگ و خدا نیست و می توان بدون این ها زندگی معناداری داشت. لذت می تواند هدف و معناده ارزشمند زندگی انسانی باشد.

4. پشتوانه اخلاق

جمله معروف داستایوفسکی که اگر خدا نباشد همه چیز مجاز است شاه بیت این استدلال عوام برای دفاع از دینداری است اگر خدایی نباشد دیگر چرا اخلاقی زندگی کنیم؟ و اساسا چرا هنجارهایی برای زندگی خود بپذیریم؟ چرا دروغ نگوییم و چرا برای تعهد به قول هایمان سختی بکشیم؟

برای مثال این استدلال را از زبان عوام می شنویم:

اگه خدا و دین نباشه من حتی همه آدمم بکشم هیچ باکم نیست! اگر کسی نخواد عذابم کنه پس برای چی یه میلیارد پول که بهم امانت دادن و برگردونم؟ می توانم عشق و حال کنم باهاش. مگه احمقم. آخرشم که پوچ میشم میره!

پاسخ:

معمولا خداناباوران به این اشاره می کنند که اخلاق و الزامش کاملا شهودی و روشن است و حتی اگر این گونه ننگریم کاملا به نفع و استمرار حیات و لذت ما انسانها که همانا هدف ما از زندگی است کمک رسان است .

+ نوشته شده در جمعه بیست و یکم اردیبهشت ۱۳۹۷ ساعت 10:33 توسط محمد رضایی |

جایگاه واقعی ذهن؛ علم یا فلسفه؟

جایگاه واقعی ذهن؛ علم یا فلسفه؟

گفتگو با دکتر تقی کیمیایی اسدی - منیره پنج تنی - بخش اول

اشاره: در برهه‌ای از تاریخ مرز میان علم و فلسفه مشخص نبود و فلسفه علاوه بر متافیزک، به فیزیک هم می‌پرداخت؛ اما به‌تدریج علم در برابر فلسفه قد عَلم کرد و برخی از مسائل فلسفه را از آن خود کرد. اکنون نیز این رابطه بین دوستی و دشمنی نوسان دارد. اما واقعیت این است که هیچ ‌یک از این دو به تنهایی قادر نیستند امکان شناخت و فهم دقیق را برای انسانی که خود سازنده فلسفه و جزئی از جهان است، فراهم کنند. موضوع این گفتگو با اینکه نقد و بررسی آرای آنتونیو داماسیو (پروفسور کرسی علم اعصاب و رئیس انستیتوی مغز و خلاقیت در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی) است، اما به نوعی دغدغه پرداختن به دعوای قدیمی علم و فلسفه را نیز دارد.

داماسیو اصرار دارد که ذهن متعلق به حوزه طبابت است و می‌خواهد آن را به نوعی از فلاسفه پس بگیرد؛ اما این چیزی نیست که فیلسوفان حاضر باشند تمام و کمال در اختیار علم بگذارند. آرای این فیلسوف پرتغالی را از خلال سه کتاب «خطای دکارت»، «در جستجوی اسپینوزا» و «درک رخداد» در گفتگو با مترجم این آثار بررسی‌کردیم. دکتر کیمیایی اسدی متخصص مغز و اعصاب در واشنگتن است و سالها علاوه بر طبابت، به تألیف و ترجمه نیز مشغول است. این گفتگو پیشتر در ماهنامه «اطلاعات حکمت و معرفت» به چاپ رسیده است.

داماسیو موضوع اصلی کتاب «خطای دکارت» را ارتباط بین «هیجان» و «استدلال» می‌داند. برای اینکه به سراغ هدف اصلی داماسیو از نگارش این کتاب برویم، ابتدا بگویید که او چه معنایی از هیجان و استدلال مراد می‌کند؟

برای فهم واژه‌های هیجان و استدلال در حیطه علم اعصاب مدرن باید به فیزیولوژی اعصاب مراجعه کرد. به محض اینکه محرکی از درون بدن یا از محیط زندگی وارد دستگاه عصبی مرکزی می‌شود، باید در اولین گام توسط نظام پاداشی یا ارزیابی‌کننده یا گزینشی مغز بررسی شود که آیا محرک برای بقای صاحب مغز مثبت، منفی یا خنثی است، تا به آن جلب شد، از آن احتراز کرد یا به آن وقعی نگذاشت. مغز برای انجام این فرآیند ۵ر۰ثانیه فرصت دارد تا علاوه بر اینکه محرک را در شبکه‌های دیگر، و از جنبه‌های دیگر به ‌طور موازی و همزمان پردازش می‌کند، به این کار حیاتی و مهم هم بپردازد.

نظام پاداشی مشترک با بقیه حیوانات مغزدار در ساقه مغز، از پایین‌ترین بخش آن یعنی بصل‌النخاع شروع می‌شود تا بخشی از ساختارهای عمق نیمکره‌ها، یعنی دایانسفال ادامه می‌یابد. این بخش در همه حیوانات مغزدار وجود دارد و مسئول حفظ هومئوستاز آنها و بقایشان است. این بخش از مغز را «مغز هیجانی» می‌نامند.

تحول و تکامل داروینی، در انسان‌ها و تا حد بسیار مختصرتری در نخست‌پایگان، با توسعه و گسترش و پیچیده‌کردن سطح تحتانی و داخلی قشر جلوپیشانی لایه والاتری به نظام پاداشی افزوده تا تصمیمات انسان‌ها را برای زندگی اجتماعی‌شان مناسب سازد. این بخش از مغز است که در کتاب «خطای دکارت» مورد بررسی قرار گرفته است. قرنهاست که محصولات کار این بخش از مغز را به‌ علت تفاوت اساسی با بقیه حیوانات، به نهادهای ورای فیزیکی، به‌‌خصوص روح متعالی مخصوص انسان منسوب کرده‌اند.هدف داماسیو این است که محصولات اخیر را در ساختار فیزیکی این بخش از مغز مکان‌گذاری کند. البته او تنها کسی نیست که این کار را کرده است؛ اما از آنجا که مانند بقیه متخصصان مغز و روان با بیمارانی سر و کار داشته که اختلالات رفتاری و عقلانی ناشی از این بخش داشته‌اند، نوشته‌هایش برای عموم ملموس‌تر و قابل فهم‌تر از آن چیزهایی است که برای مثال از تصویربرداری‌های مغز با ام.آر.آی یا اسکن‌ها و نوارهای مغزی پیچیده به‌ دست آمده‌اند.

نظام پاداشی ـ در هر دو سطحش ـ نه تنها مسئول ارزیابی محرکات واردة اولیه به دستگاه عصبی است، بلکه مسئول ارزیابی نتایج بلافصل و درازمدت بعد از انجام رفتارها و به اجرا گذاشتن افکار نیز هست. از آنجا که عقلانیت نتایج کوتاه‌مدت و درازمدت کردار انسانهاست، در حقیقت می‌توان گفت که قشر جلوپیشانی ساختاری است که با توان استدلالی و استفاده از محتویات حافظه محل بالاترین سطح پردازش‌های عصبی، یعنی عقلانیت است. ضایعات همین بخش ـ چه اکتسابی و چه سرشتی ـ موجب اختلالات عمیق رفتاری و شخصیتی می‌شوند که متأسفانه گرفتاری بسیار عمیق اجتماعات هستند.

فرآیندهای نظام پاداشی مغز باید به‌سرعت به انجام برسند؛ چون مسئول تعیین این امر است که آیا محرک مهم است و باید به آگاهی برسد و به آن توجه شود، یا خنثی است و لازم نیست به آن توجهی شود. نتایج کار این بخش تغییراتی در دستگاه سمپاتیک، پاراسمپاتیک، چهره و اندام موجود مغزدار ایجاد می‌کند که همان «هیجان» emotion هستند. موجودی که دچار هیجان شده در ابتدا، یا تا آخر از همه یا بعضی از آثار هیجانات بر بدنش بی‌اطلاع می‌ماند (مانند میخکوب شدن، برافروختگی چهره، رنگ‌پریدگی، بالا و پایین رفتن فشار خون، چهره ترسناک، خشم‌آلود و غیره). به این تظاهرات، «هیجانات» می‌گویند.

نظام پاداشی بعد از ارزیابی محرک و قبل از فرآیند به آگاهی رساندن، در تناسب با نتیجه ارزیابی، مواد شیمیائی خاصی به نواحی وسیعی از مغز می‌فرستد و بر کیفیت جریان ذهنی تأثیر می‌گذارد و احساسات آگاه گوناگونی را ایجاد می‌کند که به جریان آگاهی، رنگ خاص خودشان را می‌دهند: خوشحالی، ترس، تمایلات جنسی و غیره. بخشی از نظام پاداشی، مانند آمیگدال و ساختارهای اطراف آن مسئول ایجاد توجه به محرکی می‌شوند که از نظر نظام پاداشی مهم جلوه داده شده و باید به آن ارجحیت داده شود، که همان فرآیند توجه است. نظام پاداشی ساقه مغز، محصول فرآیندهای خودش را در نهایت به لوب جلوپیشانی می‌فرستد. در این لوب است که نتیجه این فرآیندها مورد استفاده قرار می‌گیرند و براساس ساختارهای زمینه‌ای مغز (شخصیت، حافظه یعنی آموزش و پرورش و تجربیات گذشته، شرایط اجتماعی، انواع ذکاوت‌ها) و طی فرآیندی که استدلال خوانده می‌شود، دستورالعمل خاصی مطابق با نتایج همه فرآیندها ایجاد می‌کند.

با این توضیحات تعریف استدلال به اختصار چه خواهد بود؟

در حقیقت منظور از واژه «استدلال»، همان منطق و عقلانیت است که در انسان‌ها کاملاً به ساختار قشر جلوپیشانی آنها وابسته است، و از تمامی محصولاتی استفاده می‌کند که مغز در مقابل هر محرکی دارد و می‌تواند در اختیار این بخش از مغز بگذارد. بخش جانبی این مغز، دستگاه مجریه و بخشهای گوناگونش قوه قضائیه مغز هستند. این لوب بخشهای گوناگونی دارد که در فرایندهای شناختی، اجتماعی، خلق و خوئی، قضاوتی، هنری و در نهایت اجرائی دخیل هستند.

تعریف هیجان چیست؟

به‌ طور خلاصه «هیجان» آن چیزی است که ناظران از چهره و قامت حیوانی برداشت می‌کنند که مغزش در حال ارزیابی یک محرک است. موجود دارای هیجان ممکن است از این وضع باخبر شود یا نشود. صحبت در این است که اگر نظام پاداشی ساقه مغز دچار ضایعه مهمی باشد، موجود این چنینی قادر به ادامه زندگی نیست. در حالی که اگر لوب جلوپیشانی به هر علتی دچار اختلال شده باشد، شخص ممکن است در ادامه زندگی در سطح زیرین دچار اشکال عمده‌ای نباشد، اما عقلانیت (استدلال) او دچار اختلال می‌شود و نتایج رفتارش برای ادامه موفقیت‌آمیز زندگی اجتماعی مناسب نیستند.

هیجان یکی از آن موضوعات بین‌رشته‌ای‌است که علاوه بر فیلسوفان، مورد توجه روان‌شناسان و متخصصان اعصاب نیز هست. تا پیش از انتشار کتاب «خطای دکارت»، تصور غالب از معنای هیجان چه بود؟

تا قبل از روشن شدن طرز کار مغز در حیوانات و انسان زنده و فعال که در دهه‌های اخیر میسر شده، متفکران تفاوتی بین «هیجان» و «احساسات» قائل نبودند و هنوز هم در بسیاری از نوشته‌ها ـ چه در فارسی و چه در انگلیسی ـ هیجان و احساس را معمولاً به همان معنا به کار می‌برند. در حالی که از نظر فیزیولوژی و آگاهی با هم بسیار متفاوتند. شخص می‌تواند ظاهراً دچار هیجان باشد، ولی احساس مناسب آن را نداشته باشد (مانند هنرپیشه‌ها)، یا بعد از هیجان اولیه، تظاهرات آن را مهار کند و احساسش را آشکار نسازد (مثلاً گفته می‌شود خشمش را فرو برده است).

اساس کتاب داماسیو درباره رابطه هیجان و استدلال است. او با توجه به مطالعاتی که بر بیماران مغزی دچار اختلال انجام داده، بر این نظر است که نبودن هیجان به مراتب بدتر از بودن آن بر استدلال تأثیر می‌گذارد. پرسش این است که هیجان چگونه به نفع استدلال عمل می‌کند؟

لازمه کار لوب جلوپیشانی دریافت نتیجه فرآیندهای تقریباً بقیه مغز، به‌خصوص نظام پاداشی است. حال اگر به علت اختلالات مغزی به هر علتی، اختلالی در نظام ارزیابی کننده محرکات (نظام پاداشی) وجود داشته باشد، لوب جلوپیشانی اطلاعات مناسبی در دست نخواهد داشت تا از توان منطقی و عقلانی (استدلالی) خودش استفاده کند (مانند مغز معتادان)؛ اما بیشتر کار داماسیو در مورد اختلالات لوب جلوپیشانی است که دستگاه استدلالی یعنی عالیترین سطح مغز آسیب دیده است. در نتیجه رفتارهای تولیدشده در مقابل محرکات محیطی، متناسب با معیارهای مقبول قبل از ضایعه برای بیمار و اجتماع او نخواهد بود.

داماسیو با طرح مفصلش درباره استدلال و هیجان می‌خواهد به دوگانه‌انگاری دکارت حمله کند. او چگونه از رابطه بین هیجان و استدلال بهره می‌گیرد تا خطای دکارت را در جدایی ذهن و بدن آشکار کند؟

کار داماسیو و دیگر دانشمندان علم اعصاب مدرن این است که ثابت کنند تمامی رفتارها و افکار انسان‌ها محصول مدارها و شبکه‌های خاصی در مغز آنهاست که در بعضی از نقاط مغز تجمع بیشتری دارند. در نتیجه جایی برای برداشت‌های دوگانگی در ذات انسان‌ها نیست. والاترین محصول مغز (یعنی استدلال و عقلانیتش) هم محصول بخشی از مغز است که همراه و همگام با بخشهای بسیار باستانی‌اش (از نظر تحول داروینی) فعالیت می‌کند. در نتیجه هیچ الزامی برای وارد کردن نیرویی متافیزیکی (روح متعالی انسانی) در شرح رفتارهای انسانی نیست و همه آنها نتیجه کار مغزی هستند که از موادی فیزیکی درست شده که بقیه جهان از آن ساخته شده‌اند.

داماسیو در فصل علاقه «مفرط برای استدلال» نوشته است: «این همان خطای دکارت است: جدایی شگرفی بین بدن و ذهن، از یک طرف عنصری قابل رؤیت، دارای ابعاد، با کاری مکانیکی، بی‌نهایت تقسیم‌پذیر، ساخته‌شده از ماده‌ای فیزیکی که جسم را می‌سازد؛ از طرف دیگر عنصری غیر قابل رؤیت، بی‌ابعاد، غیر قابل جابجایی، غیر قابل تقسیمی ساخته‌شده از عنصری ذهنی. پیشنهادی که استدلال، قضاوت اخلاقی و رنج ناشی از دردهای جسمی یا تشویش‌های هیجانی ممکن است جدا از بدن وجود داشته باشند. مخصوصا جدایی پالایش شده‌ترین اعمال ذهنی از ساختمان‌ها و اعمال موجود بیولوژیکی…» او از این رنج می‌برد که هنوز دوگانه‌انگاری دکارتی طرفداران پر و پا قرصی دارد که بدون نیاز به هیچ ادله‌ای دوگانه‌انگاری دکارتی را می‌پذیرند. از نظر او تبعات پذیرش این امر چیست؟

بله، این اشکال عمده‌ای در تفکر مدرن است که هنوز هم کسانی که اطلاع دقیقی از کار مغز ندارند، به باور خودشان به دوگانگی وجود انسان ادامه می‌دهند. کسانی که هنوز حتی به جدایی روان و مغز باور دارند تا چه برسد به تفکر و عقلانیت و… اما نکته‌ای که باید پذیرفت و همه اطلاعات علم اعصاب آن را ثابت می‌کند، یگانگی فیزیکی وجود انسان است. به‌ طوری که هیچ الزامی ندارد که برای شرح هر ویژگی عالی انسان‌ها دست به دامان نهادی متافیزیکی بزنیم. حتی اگر در بعضی موارد هنوز نمی‌توانیم توجیه دقیقی از زیربنای فیزیکی پدیده‌هایی مانند آگاهی ارائه دهیم، باید قبول کنیم که آنها هم محصول فیزیک مغز هستند و بکوشیم که با تحقیقات مناسب به جواب برسیم.

یکی دیگر از تبعات فرض دوگانگی جداسازی روان‌پزشکی و روان‌شناسی از علم اعصاب است که به این بیماران برچسب‌های غلطی زده می‌شود که در مورد بیماران مغز ارگانیک زده نمی‌شود. تشبث به هر توجیه متافیزیکی و غیر فیزیکی در هر رشته‌ای مانع ادامه تحقیقات برای یافتن زیربنای آن پدیده است. کوشش داماسیو در مورد استدلال و هیجان این است که زیربنای فیزیکی آنها را مشخص کند.

جالب اینجاست که نگرانی او فقط برای تبعات دوانگاری دکارت در فلسفه نیست، بلکه حتی بیشتر نگران این تبعات در حوزه‌هایی مثل علوم شناختی، تحقیقات بیولوژی و پزشکی است. او استعاره ذهن به‌ عنوان نرم‌افراز در علوم‌شناختی و ذهن بدون جسم در طب غربی را از نتایج دوگانه‌انگاری دکارتی می‌داند. لطفا بگویید جداسازی ذهن از بدن در این حوزه‌ها چه نتایجی را به همراه آورده که او را نگران کرده است؟

تا کنون تمامی سازمان‌های قضائی، پاداشی و مجازاتی، اجتماعی در مورد انسان‌ها بدون اطلاع کافی از زیست‌شناسی او برپا شده‌اند. این امر در مورد وجود اراده آزاد، جدائی روان و مغز، رفتارهای ضد اجتماعی و هزاران جنبه دیگر انسان‌ها صادق است. چطور می‌توان برای اداره و به نظم کشیدن و ارزیابی منظومه‌ای مانند اجتماع انسان‌ها فکر کرد، بدون اینکه از زیربنای رفتار و تفکر سازندگان تک‌تک آن اجتماع اطلاع موثقی داشت و صرفاً بر برداشت‌های شخصی تکیه کنیم تا عینی.

جایگاه واقعی ذهن در گفتگو با دکتر تقی کیمیایی اسدی - بخش دوم و پایانی

اشاره: در بخش نخست این گفتگو بیشتر بر جنبه‌های فیزیولوژیك مغز و تأثیرش در رفتار صحبت شد. در بخش دوم ضمن بررسی دیدگاه پروفسور آنتونیو داماسیو، نظرگاه فلسفی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

برخلاف نگاه آنانی که ممکن است تصور کنند دانشمندان می‌کوشند با منحل‌کردن مسائل فلسفی، عرصه را برای فلسفه تنگ کنند، و برخلاف نگاه دیگری که ممکن است بگویند حوزه علم حوزه شناخت است و حوزه فلسفه حوزه فهم و این دو را راهی به هم نیست؛ داماسیو می‌گوید: «بیولوژی اعصاب هم می‌تواند موجب فهم اوضاع انسان‌ها و شفقت در حالشان شود و در این راه هم می‌تواند کمکی در فهم کشمکش‌های اجتماعی و تسکین آنها شود، مشوق و اغواکننده است.» این امر چگونه رخ می‌دهد؟

نکته‌ای که از پیشرفت‌های اخیر علم اعصاب روشن شده، این است که باید بازنگری کلی درباره برداشت‌های گذشته از انسان‌ها به‌ عمل آید. قبل از هر چیزی روان‌شناسان، روان‌پزشکان و تمامی کسانی که در علوم شناختی و فلسفه ذهن و مانند آن کار فعالیت دارند، باید خودشان را با تشریح، فیزیولوژی، شیمی و فیزیک مغز آشنا کنند تا بتوانند با تکیه بر ستون استواری درباره انسان‌ها صحبت کنند. در همین زمینه مسئله نبود اراده آزاد از ساختار مغز برخاسته که اذهان فیلسوفان بسیار زیادی را به‌ خود مشغول كرده و دستگاه‌های قضایی حتی در پیشرفته‌ترین اجتماعات را زیر سؤال برده‌اند...

چندی گفتگوی میچیو کاکو و داماسیو را تماشا می‌کردم. کاکو به عنوان یک فیزیکدان تمام عیار جلوی داماسیو ظاهر شد و حاضر نبود حتی تفاوت ظاهری و تسامحی بین مغز و ذهن را بپذیرد. اما داماسیو بر منحصر‌به‌فرد بودن ذهن تک‌تک انسان‌ها اصرار داشت و حتی سعی می‌کرد بر تفاوت «ظاهری» بین مغز و ذهن تأکید کند. اینجاست که به نظر می‌رسید داماسیو بیشتر در مقام فیلسوف ظاهر شده و از ابزار گفتگوی فلسفی بهره می‌گیرد.

هر صحنه آگاهی (ذهن) که حداکثر 3 ثانیه طول می‌کشد، محصول نهائی عملکردهای میدان‌های کوانتومی تعداد زیادی ستون قشری است. مغز 300هزار ستون قشری دارد که هر کدام یک طرح از محرکات را فرآیند کرده و محصول نهائی را در خارجی‌ترین لایه ستون وارد جریان آگاهی می‌کند. هر کدام از این ستون‌ها از دهها هزار نورون ساخته شده که میدان کوانتومی هر کدامشان در طرح نهائی میدان کوانتومی دخالت می‌کنند. هر نورون یک میکروکامپیوتر است که از میلیون‌ها مولکول پروتئینی و آلی دیگر درست شده که هر کدام در ویژگی میدان کوانتومی آن نورون دخالت می‌کنند. علاوه بر این، اثر شیمیائی موادی که از ساختارهای نظام پاداشی آزاد شده و در قشر مغز آزاد می‌شوند و احساسات را شکل می‌دهند طرح این میدان‌های کوانتومی را شکل خاص خودشان می‌کنند؛ لذا وقتی به زیربنای آگاهی پی خواهیم برد که علم مکانیک کوانتومی که هنوز هم در توجیه رفتار میدان کوانتومی یک فوتون درمانده، بتواند عملکرد درهم ادغام‌شده این همه میدان کوانتومی را توجیه کند. این امر محتاج علم جدیدی است که هنوز وارد آن نشده‌ایم (گفته شده که صد تا دویست سال دیگر با تکنولوژی در دست طول خواهد کشید) و احتمالاً تا زیربناترین ساختار جهان (استرینگ یا سوپراسترینگ) به‌ طور دقیقی مشخص نشده، ما نه با پدیده ذهن آشنا خواهیم ماند، نه با جوهر آن. داماسیو می‌گوید ما می‌توانیم امواج الکتریکی را ثبت کنیم و شاید طرحهای خامی از آن را با کامپیوترها بزرگ‌نمایی کنیم؛ اما کامپیوتر هرگز نخواهد توانست تمامی کیفیت‌های یک صحنه ذهنی، مثلاً احساسی را که شما از هدیه یک دسته گل سرخ به دست می‌آورید، نشان دهد. ذهن تا اطلاع بعدی خصوصی خواهد ماند.

یکی از اصلی‌ترین مخالفت‌های اسپینوزا با دکارت بر سر همین مسئله دوگانگی بود. اسپینوزا نمی‌توانست بپذیرد که روح به ‌عنوان عنصری غیرمادی با عنصری مادی ادغام شود و سپس آن را هدایت کند؛ این همان استدلالی بود که به نوعی برای رد خلقت بر اساس روایت کتاب مقدس استفاده می‌کرد.

اسپینوزا را به‌حق اولین نورولوژیست و طبیعت‌گرا نامیده‌اند. تئوری تکامل و علم ژنتیک صحه‌های عمیقی بر برداشت اسپینوزا گذاشتند. گویا دکارت در جواب یکی از شاهزادگان هلندی که از او در طرز برقراری رابطه ذهن متافیزیکی و مغز فیزیکی پرسیده بود، درماند و دست به ابداع نظریه غده صنوبری (پاینئال) به عنوان محل ارتباط زد. به نظر می‌رسد اسپینوزا با آشنایی به داستان‌های «عهد عتیق» و توجیه نامعقول دکارت از دوگانگی، به بینشی رسیده باشد که بعد از چند قرن پیشرفت‌های علمی صحت آنها را برملا کرده‌اند. کار مفیدی که فیلسوفان انجام داده و احتمالاً باید در آینده انجام دهند، عرضه چنین نکاتی است تا علم را مجبور کنند در پی یافتن واقعیت آنها برود.

داماسیو از فلسفه اسپینوزا استخراج می‌کند که او پس از مخالفت‌هایی که با فیلسوفان پیش از خود می‌کند، در نهایت می‌خواهد راهکارهایی برای بهترین زیستن ارائه کند و آشکار است که چنین راهکاری از طرح اصلی او درباره جوهر یگانه طبیعت ناشی می‌شود. این راه حل چیست و اسپینوزا چرا برای آن «هیجانات» را مطالعه می‌کند؟

در مقدمه ترجمه فارسی کتاب «در جستجوی اسپینوزا» به این مسئله پرداخته‌ام و خوانندگان شما را به آن ارجاع می‌دهم؛ اما به‌ نظر من بزرگترین راه حل اسپینوزا برای سعادت اجتماعی، آزادی تفکر و آزادی عرضه تفکر است. کتاب اخلاقیات اسپینوزا علاوه بر رد دوگانگی وجود، حاوی دستورالعمل‌هائی برای شادی و سعادت حین تقلای بزرگی است که انسان‌ها برای بقایشان انجام می‌دهند. او بیشتر به رستگاری در همین زندگی اصرار داشت و احتیاجی به قربانی کردن جسم برای اعتلای روح یا ذهن نمی‌دید و به‌درستی باور داشت که سلامت هر دو به‌ هم وابسته است.

برخلاف فیلسوفان باستان، او باور داشت که سعادت در سرکوب هیجانات (احساسات) نیست، بلکه در تبدیل آنها به ایده‌هایی‌است که بتواند انسانی آزاده بسازد. او جهل و خرافات رامانع بزرگ دستیابی به سعادت می‌دانست و می‌گفت تنها راه نجات بشریت، خارج‌کردن این دو از ذهن است.

اسپینوزا در مسائل مربوط به اخلاق، برای رهایی از هوسها راهی ارائه می‌کند که باز هم به «هیجانات» مربوط است. این راه چگونه با هیجانات مرتبط است؟

همانطور که پیشتر ذکر شد، هیجانات و احساسات ناشی از آنها، و نظام پاداشی زیربنایی تعیین‌کننده کیفیت رفتارهای انسانی، از جمله اخلاقیات است... مبارزه با هوسها مسئله پیچیده‌ای است که به نظر یک شخص فردگرای آشنا به ساختار مغز، فرمولی کلی برای آن و برای همه نمی‌توان ارائه داد. مکتب‌های اخلاقی، از جمله توصیه‌های فلسفی هم نتوانسته‌اند دستوراتی براساس طبیعت ذات انسان که غالباً با آن آشنایی ندارند، ارائه دهند. اسپینوزا هم در این مورد استثنا نیست.

مقصود داماسیو از آگاهی جوهری core consciousness و آگاهی گسترده چیست؟ به‌ویژه که شما core را به جوهر برگردانده‌اید!

به‌ طور کلی می‌توان گفت که core هر دستگاهی، زیربناترین و مجمل‌‌ترین ساختار فیزیکی آن است که پدیده‌های بعدی از آن برمی‌خیزند. در موقع ترجمه این واژه در مورد «آگاهی»، به نظرم بهترین واژه فارسی، «جوهر» آمد؛ اما هسته، چنبره، قلب، مغز و... را نیز در جاهای دیگر به کار گرفته‌ام. منظور از «آگاهی جوهری»، زیربناترین محتویات به آگاهی رسیده بدون در نظرگرفتن تاریخچه زندگی شخص است. در صورتی که این سطح آگاهی با محتوای حافظه یا تاریخچه زندگی شخص رنگ بگیرد، می‌توان به آن «آگاهی گسترده» گفت.

در حال حاضر به چه کاری مشغول هستید؟

در کتاب خلقت و تکامل فصلی در باره اراده نوشته‌ام که طی آن در مورد وهمی‌بودن اراده آزاد بحث کرده‌ام. بعضی از آن ایراد گرفتند، لذا کتابی نیمه‌فلسفی ـ نیمه‌علمی با عنوان وهم اراده آزاد و مسئولیت اخلاقی ترجمه کرده‌ام که در انتظار انتشار است. در حال حاضر مشغول ترجمه کتابی هستم که یک فیزیکدان کیهانی نوشته و طی آن شرح بسیار جالبی داده شده تا کمک به اثبات یگانگی وجود حیات با طبیعتی کند که عمیقاً باور دارم جزء ناچیزی از آن هستیم. البته این علاوه بر کار طبابت روزمره‌ای است که با آن سر و کار حرفه‌ای دارم.

* اطلاعات حكمت و معرفت . دی 95. (با تلخیص)

+ نوشته شده در جمعه چهاردهم اردیبهشت ۱۳۹۷ ساعت 11:4 توسط محمد رضایی |

آیا انسان «روح» دارد یا با مرگ تمام می‌شود؟

آیا انسان «روح» دارد یا با مرگ تمام می‌شود؟

آیا مرگ پایان آدمی است؟ آیا آدمی‌زاد چیزی بیشتر از جسم خود است؟ آیا آن طور که گفته شده، روح وجود دارد و پس از مرگِ کالبد مادی آدمی، همچنان باقی می‌ماند و به حیات خود ادامه می‌دهد؟

پاسخ دکتر تقی کیمیایی اسدی، پزشک متخصص مغز و اعصاب و طب تشخیص الکترونیکی به این پرسشِ مهم منفی است. او می‌گوید علم به ما نشان داده که نه روح و نه هیچ چیز غیرمادی در انسان وجود ندارد. دکتر نهضت فرنودی، روان‌شناس بالینی اما می‌گوید انسان سراسر ماده نیست و بخشی از وجود او ماهیت غیرمادی دارد.

اگر اجازه بدهید بحث این هفته را با آقای دکتر کیمیایی اسدی آغاز می‌کنیم و با این پرسش که آیا انسان چیزی فراتر از جسم خود است؟ بخصوص آنچه که در تربیت مذهبی بر آن تأکید شده که روح هست و فراتر از جسم انسان وجود و معنا دارد؛ شما به عنوان پزشک متخصص مغز و اعصاب چنین چیزی را تأیید می‌کنید؟

تقی کیمیایی اسدی:‌ من به هیچ عنوان معتقد به هیچ نهاد، ماهیت یا نیروی فرافیزیکی در بدن انسان و خارج از بدن انسان نیستم، من‌جمله روحی که عوام به آن باور دارند و در دین خیلی جا افتاده. حتی به سایر انواع متافیزیکی و دوگانگی وجود به هیچ عنوان باور ندارم.

مغز انسان سه نوع احساس ایجاد می‌کند. اولی «اینتروسپشن» یا وضع داخلی است که تمام اطلاعات داخلی بدن یا وضع همواستاتیک آن را به مغز اطلاع می‌دهد. حس دوم «اکستروسپشن» است یا حس بیرونی که از طریق همین حواس پنج‌گانه - که البته خیلی بیشتر از پنج تا هستند- به مغز اطلاع می‌دهد و باعث می‌شود که انسان بتواند وجود خودش را در محیط درک کند و به دنبال احتیاجات حس گروه اول برود. به حس سوم انسان «فرونوسپشن» یا حس ذهنی می‌گویند. [این حسی حسی است که] اگر شما در وضعی قرار بگیرید که حس‌های داخلی و خارجی را حذف کنیم باز هم ذهن‌تان یک مقداری خود به خود فکر می‌کند یعنی مغز خودش یک محصولی ایجاد می‌کند و همین باعث شد که دکارت آن جمله معروف را بگوید که: "I think therfore I am" من فکر می‌کنم پس من هستم.

اولین بار در واقع بوعلی این را گفت و اینها دو نفری به اشتباه افتادند که چیزی فرای کار مغز هست در حالی که این گروه سوم هم محصول مغز هست که همان ذهن دکارتی یا Cartesian Dualism است. در حالی که آن ذهن هم کاملاً محصول مغز آدمیزاد است و جای [همه چیز] هم کاملا مشخص است. بستگی دارد که فکرتان چه باشد.

اگر نقاش هستید و می‌خواهید یک تصویر را بکشید لوب پشت‌سری‌تان فعال می‌شود، اگر موسیقی‌دان هستید و می‌خواهید یک موسیقی بنویسید و ذهن‌تان مشغول آن است لوب گیج‌گاهی طرف چپ‌تان، اگر یک فیلسوف هستید و می‌خواهید یک مسئله فلسفی را حل و فصل کنید و ذهن‌‌تان مشغول آن است لوب فرونتال یا پرفرونتال طرف راست‌تان هست. همه اینها کاملاً واضح شده و با عکس‌برداری‌های مغز با فاکشنال ام آر آی یا الکتروفیزیولوژی نشان داده‌اند که کجاهای مغز این فنوسپشن یا ذهن دکارتی را ایجاد می‌کند.

بسیار خوب. خانم دکتر فرنودی! آقای دکتر کیمیایی اسدی این طور که توضیح دادند در حقیقت چیزی جز مغز وجود ندارد. من در نهایت این طور متوجه شدم یعنی همه انسان خلاصه می‌شود به مغز و آنچه که به عنوان روح یاد شده و حتی در تربیت مذهبی یا حتی در بعضی باورهای غیرمذهبی گفته می‌شود که پس از مرگ انسان هم ادامه پیدا می‌کند؛ با این توضیحات آقای دکتر اساسا معنا ندارد. شما چه پاسخی به ایشان دارید؟

نهضت فرنودی: زاویه ورود من به این مباحث یک زاویه دیگر است. من از نوروفیزیولوژی به این مسئله نگاه نمی‌کنم بلکه ذهنی که من از آن صحبت می‌کنم باید هم با مفهوم سنتی روح تمیز داده شود و هم اینکه اصلا در ادیان آن را جست‌وجو نکنیم. من الان از ذهنیتی حرف می زنم به عنوان "Non Matter" یعنی یک عنصر غیرمادی.

چون آقای دکتر کیمیایی اسدی تأکید کردند که من اعتقاد ندارم چیزی ورای جهان مادی وجود دارد؛ من در اینجا با ایشان مخالفت می‌کنم و می‌گویم که جهان یک سیستم باز است و در سیستم باز بخصوص جهانی که سیستم بازش غیرمترقبه و غیرقابل‌پیش بینی هم می‌تواند عمل کند، آنچه که ما می‌دانیم هنوز با آنچه که می‌تواند باشد فرق می‌کند. به همین دلیل هم جهان مدام در حال رازگشایی است.

بنابراین نه علم می‌تواند ثابت کند که این وجود ندارد و نه می‌تواند ثابت کند که وجود دارد. به دلیل اینکه «هر زمان نو می‌شود دنیا و ما/ بی‌خبر از نو شدن اندر بقا». انسان با یک لوح ژنتیکی خاص به دنیا می‌آید. این لوح ژنتیکی در فضا و در محیط قرار می‌گیرد و با آن محیط به تجربه‌اندوزی می‌پردازد. این محیط و این تجربیات سیستم ارتباطات مغزی یا Neuro Wiringها یا سیم‌کشی‌های مغزی را تعیین می‌کند.

ولی به هر حال آنچه که بیم این لوح ژنتیکی و این تجربیات و محیط رخ می‌دهد یک عنصر سومی را به نام ذهن یا mind به وجود می‌آورد که این ذهن به شیوه‌ای که ما هنوز نمی‌دانیم چگونه به تغییرات کیفی بدل می‌شود. به طوری که الآن در مطالعاتِ تأثیر ذهن بر ماده می‌بینیم که دیگر ذهن به عنوان یک عنصر مستقل عمل می‌کند. ذهنی که با مفاهیمی که دانش مادی‌گرایی در اختیار ما گذاشته نه قابل رویت است و نه قابل اندازه‌گیری و نه دارای بُعد و حجم و وسعت و اندازه است.

خب خانم دکتر من اینجا باید از شما یک سوال بپرسم. آیا این واژه ذهن که به کار می‌برید درحقیقت واژه جایگزینی است که با توجه به خصوصیاتی که برای آن برشمردید به جای واژه روح استفاده می‌کنید و همان ویژگی‌های فرارونده و والای انسانی را که گفته شده در روح وجود دارد در این آن می‌بینید؟ یعنی به این معنا دارید از این کلمه استفاده می‌کنید؟

فرنودی: ببینید من تنها گریز و پرهیزم از اینکه واژه روح را به کار ببرم این است که جای آن را در دل دین قرار ندهم.

اگر این را کنار بگذاریم و ملاحظه شما را هم در نظر داشته باشیم آیا این ذهن را دارای همان ویژگی‌های غیرمادی می‌دانید که درباره روح گفته شده؟

فرنودی: بله. بله. ذهن ویژگی‌های غیرمادی دارد به‌طوری که ما می‌توانیم با تغییر ذهنیت یک انسان حتی بر عوارض مادی مغز او تأثیر بگذاریم.

آقای دکتر کیمیایی اسدی! خانم دکتر فرنودی هم اشاراتی می‌کنند که در واقع این سوال را به وجود می‌آورد که یعنی از نظر شما هیچ عنصر غیرمادی و غیرقابل پیش‌بینی در وجود انسان نیست؟ آن وقت یک‌سری چیزها را چطور می‌شود تحلیل کرد؟ مثلاً رویاهایی که آدم‌ها می‌بینند یا مثلاً تجربیات آدم‌هایی که به مرگ رفته‌اند و برگشته‌اند؟ اینها را چطور می‌شود توضیح داد؟

کیمیایی اسدی: بله اجازه بدهید یکی یکی جواب‌شان را بدهم. اولا اینکه خانم دکتر فرمودند که تجربیات، ذهن را ایجاد می‌کند. درست است. آدم متولد می‌شود با یک ژنتیکی که مغزش را شکل می‌دهد ولی از همان لحظه اول لقاح این جنین تحت تأثیر عوامل محیطی داخل رحم قرار می‌گیرد و بعد از آنکه متولد شد هم تا لحظه مرگ مغزی‌اش مرتب تحت تأثیر عوامل محیطی قرار می‌گیرد و این عوامل ساختمان فیزیکی مغز را عوض می‌کنند. یعنی سیناپس‌ها را. سیناپس‌های شیمیایی و سیناپس‌های الکتریکی مغز را عوض می‌کنند.

در این بین از مغز فیزیکی هیچ عامل فرافیزیکی یا متافیزیکی یا ماوراء‌الطبیعه ایجاد نمی‌شود و همین مغز پرورش‌یافته یا پلاستیکی است که در اثر این تجربیات می‌تواند خیلی چیزها را ایجاد کند. من‌جمله دین را ایجاد کند. تمام افکار دینی آدم از لوب گیج‌گاهی طرف راستش برمی‌خیزد. اینها را مطالعه کرده‌اند با امواج الکترومغناطیسی و حتی تصویری شبیه به خدا در ذهن آدم ایجاد کرده‌اند یا حتی احساس در بهشت یا جهنم بودن یا صداهای فیزیکی را.

پس این تجربیاتی که ما ایجاد می‌کنیم این ذهن متافیزیکی را ایجاد نمی‌کند بلکه خود مغز است که تغییر و پرورش پیدا می‌کند و هیچ چیز غیرفیزیکی در آن وجود ندارد. مغز در واقع ۹۸ درصد انرژی‌اش را صرف کارهایی می‌کند که با آگاهی وارد نمی‌شوند فقط ۲درصدش را صرف به‌ آگاهی رساندن می‌کند و در این ناخودآگاه مغزی خیلی چیزها ایجاد می‌شود و گاه‌گاهی مغز اینها را به اطلاع آدم می‌رساند که آدم نمی‌تواند از منشا‌ آن باخبر شود و ناگهان فکر می‌کند شهودی به او دست داده یا یک چیز ماوراءالطبیعه به او دست داده. یکی هم رویا و خواب است. رویا و خواب مسئله بسیار بسیار ساده فیزیکی است. یک هسته در ساقه مغز هست به نام هسته gigantocellular که امواجی ایجاد می‌کند که در موقع خواب رِم (آخرین مرحله چرخه خواب) یا rapid eye movement می‌آید و به هسته زانویی تالاموس وصل می‌شود و از آنجا به لوب پشت‌سری می‌آید و اینها لوب اُکسیپتال پشت‌سری را تحریک و خواب را ایجاد می‌کنند.

اگر کسی معتقد باشد که هرگونه نهاد متافیزیکی در وجود آدم یا در خارج از وجود آدم وجود دارد باید خیلی سو‌ال‌ها را جواب بدهد. اولاً که تعریف‌شان کند. خیلی مبهم نمی‌شود گفت. باید تعریفش کنید. جنس‌اش را بگویید. طرز ساختش را بگویید. کجا ساخته می‌شود. چطوری وارد بدن می‌شود. کجای بدن قرار می‌گیرد؟ چطوری با فیزیک بدن تماس برقرار می‌کند؟

همان چیزی که دکارت در آن فروماند و نتوانست جواب بدهد که این ذهن متافیزیکی چطوری با فیزیک مغز [مرتبط می‌شود] و بعد مجبور شد به غده پاینیال بچسبد و همین حرف در مورد همه نهادهای متافیزیکی هم صادق است. حتی در مقابل نهادهای کائناتی که اگر فکر کنیم که وجود دارند - که وجود ندارند - چطوری می‌توانند در ماده فیزیکی وجود ما یا طبیعت دخالت کنند؟ به این جهت هیچ چیز غیرفیزیکی وجود ندارد.

در واقع هم اگر خوب فکر کنیم در سطح کائناتی هیچ معنی وجود ندارد. هیچ هدفی نیست و به‌طور اتفاقی این کره زمین وضعی پیدا کرده که حیات در آن به وجود آمده. جزو بسیار ناچیزی از این طبیعت بزرگ است و ما هم جزو ناچیزی از این سیستم حیاتی هستیم و بیخود فکر می‌کنیم که یک تافته جدابافته‌ای هستیم و بایستی یک عوامل متافیزیکی در وجودمان داشته باشیم.

من البته پرسش‌های دیگری هم صحبت‌های شما برایم ایجاد کرد. از جمله تجربه مرگ که بعضی‌ها با آن روبه‌رو بودند و بازگشتند و چیزهایی را تعریف کرده‌اند…

کیمیایی اسدی: اجازه بدهید آن را هم برای‌تان شرح بدهم. اگر به آناتومی یا فیزیولوژی گردش خون مغز توجه کنید؛ لوب اکسیپیتال در انتهای گردش خون قرار گرفته و وقتی که قلب می‌ایستد اولین چیزی که دچار کمبود خون می‌شود لوب اکسیپیتال است. به همین جهت وقتی که دچار کم‌خونی می‌شود تحریک می‌شود و یک احساس نور ایجاد می‌کند. ولی در این حال هنوز هیپوکام که مسئول خاطرات هست سالم باقی می‌ماند. اگر ایسکمی (نرسیدن خون) ادامه پیدا کند و هیپوکام از کار بیفتد دیگر این خاطره از بین می‌رود. ولی اگر قبل از اینکه هیپوکام از کار بیفتد قلب مریض را به کار بیاندازند و گردش خونش را راه بیاندازند و بیدارش کنند فکر می‌کند که وارد یک تونل روشن شد و همه هم این احساس را می‌کنند و فکر می‌کنند که جسم‌شان دارد رو به هوا می‌رود. به خاطر اینکه لوب آهیانه‌ای که مرکز احساس جسم بدن هست هم دچار ایسکمی ناکامل شده و احساس می‌کند که این جسم درآمده و توی هوا رفته و این احساس قبل از مرگ است. هیچ چیز غیرفیزیکی هم نیست. بارها نشانش داده‌‌اند و نشان داده‌اند که احساس کاذبی است. اینها همه محصولات مغزی است که در حال بحران قرار گرفته.

خانم دکتر فرنودی، توضیحات آقای دکتر کیمیایی اسدی را شنیدید، همه این توضیحات را شنوندگان ما می‌شنوند اما ممکن است این سؤال را داشته باشند که از طرف دیگر انسان کارهایی می‌کند و به نوعی زندگی می‌کند در این جهان و جهانی را می‌سازد که اگر هم آن طور که آقای دکتر گفتند تافته جدابافته نباشد، که یکسره مادی به نظر نمی‌رسد، یعنی چیزهایی فراتر از ماده در زیست انسان در این جهان شاید بشود دید. آن وقت تکلیف اینها چه می‌شود؟

فرنودی: من مثل آقای دکتر کیمیایی اسدی به تکامل اعتقاد دارم و این را هم می‌دانیم که هوشمندترین شامپانزه‌ها که زیر ما هستند، فقط ۱۰ درصد از مغزشان پریفرانتال کورتکس است و این ناگهان در انسان به ۳۰ تا ۳۱ درصد گسترش یافته است. از ابتدایی که انسان دو پا به وجود آمده بزرگترین تمایزش با انواع زیر و مادون خودش، حجم و درصد پریفرانتال کورتکس بوده است. حالا کسانی که ویژگی‌های پریفرانتال کورتکس را بررسی کرده‌اند ۹ ویژگی را برای آن قائلند که یکی از این ۹ ویژگی معنویت و اخلاق است.

من می‌خواستم ببینم که آقای دکتر کیمیایی اسدی، آیا به اینکه انسان در نردبان تکامل، مغزش دارای قوه‌ای شده که معنویت و اخلاق جزو نیازهایش است [معتقدند؟] و اگر آری شما به من بگویید این موضوع با اصل مادی‌گرایی تنازغ بقا [چه نسبتی دارد؟]، چون در اصل مادی‌گرایی تنازع بقا، شما برای بقای خود باید هر عنصر تخریبی را از بین ببرید. حالا ایشان [در مورد] مفاهیمی مثل شهادت [چه می‌گویند؟]، فرض کنید خلبان ژاپنی به معنای وطن‌پرستی یا داشتن یک آرمان فرافردی، بر عکس قانون تنازع بقا که گریز از درد است و حفظ بقا، چظور بلند می‌شود و مغز او چطور این فرمان را صادر می‌کند که به سمت از بین بردن خودش برود برای اهدافی مثل وطن‌پرستی.

یا مفاهیمی مانند عشق، شجاعت و ایثار، و مفاهیم انتزاعی که بشریت به آن بالیده، جزو فعالیت‌های مکانیکی و مادی کدام قسمت از مغز است؟

کیمیایی اسدی:‌ اسپریچوآلیتی (روحانیت و معنویت) محصول لوب گیجگاهی طرف راست است، از جمله خداشناسی، و اعتقاد پس از مرگ که اینها همه محصول سیستم لیمبیکی طرف راست است و ناشی از ترس بشر از مرگ و دنیای پس از مرگ است که چه اتفاقی برایش می‌افتد. وقتی هم که مدیتیشن‌ها را مطالعه کردند، [مشخص شد] وقتی کسی مدیتیشن می‌کند، امواج صرع مانندی در لوب پیشگاهی طرف راستش ایجاد می‌شود که این امواج باعث می‌شود حالت خلسه مدیتیشن به او دست دهد. حالا فرق نمی‌کند که این مدیتیشن رقص سماع مولوی باشد یا مدیتیشن بودایی یا ذن یا هر چیز دیگر.

دوم اینکه انسان در طی تکاملش به موجودی اجتماعی تبدیل شده و برای اینکه برای بقا موفقیت پیدا کند مجبور شده فداکاری بکند. این حس فداکاری و شجاعتی که فرمودید، که ظاهراً بر خلاف ایده خودخواهی مطلق در تحول داروینی است، [به این دلیل است که] موفقیت بشری که اجتماعی شده، وابسته به فداکاری او شده، یعنی بدون فداکاری انسان نمی‌تواند موفق باشد و بقای جمعی‌اش امکان ندارد، و حتی بقای فردی‌اش به سطحی رسیده که اصلاً بدون فداکاری در مقابل خانواده با اجتماعش هرگز نمی‌تواند موفق شود، و اجتماعاتی هم موفق نمی‌شوند که به این نتیجه نرسیده باشند که باید برای اجتماع فداکاری کرد. این زیربنای همین موضوع شهادت است که متأسفانه به شدت از آن سوءاستفاده می‌شود.

راجع به عشق که البته مسئله بسیار پیچیده‌ای که در آزمایشگاه بخواهند مطالعه کنند، ولی مربوط به ریوارد سیستم یا سیستم پاداشی مغز است، مطالعات زیادی شده و مردم را در فانکشنال ام‌آر‌آی گذاشته‌اند و به آنها عکس معشوق‌شان را نشان داده‌اند، و این هسته اکومبنس که بزرگترین مرکز لذت‌بخش مغز آدمی است، و لوب پریفرانتالش فعال شود. به این جهت هم بزرگترین لذت را می‌دهد که بهترین یا بزرگترین یا مهم‌ترین مراکز لذت‌بخش مغز را به فعالیت در می‌آورد.

همه چیزهایی که به فکرمان رسیده یا ساخته‌ایم؛ فرهنگ‌مان، ادبیات‌مان، شعرمان، موسیقی‌مان، عقلانیت‌مان، دستگاه‌های سیاسی‌مان، همه محصول همین مغز است، مغزی که تکامل پیدا کرده است. چرا شامپانزه‌ها نتوانستند این کار را بکنند؟ چرا گوریل‌ها نتوانستند این کار را بکنند؟ شما شهر پاریس را مقایسه کنید با محل زندگی شامپانزه‌ها در آفریقا؛ تفاوت اینها فقط به خاطر تفاوت رشد مغز آدم است، و مخصوصاً همان طور که خانم دکتر فرمودند، لوب پریفرانتال آن است.

اگر اینها به این نحوی که تکامل پیدا کردند، تکامل پیدا نمی‌کردند، ما اصلاً موجودات دیگری بودیم.

خانم دکتر فرنودی، ممکن است که الان گروهی از شنودنگان ما با خود فکر کنند که بحث ترسناکی است اینکه هیچ چیزی جز مغز وجود نداشته باشد. شما به عنوان روان‌شناس تاب آوردن جهانی که انسان معتقد باشد در آن چیزی جز مغز وجود ندارد را چطور می‌بینید؟ آن هم برای انسان‌هایی که با اضطراب زندگی روزمره مواجه هستند.

فرنودی: ممنونم از این سؤال خوب شما. من فکر می‌کردم با وجود اینکه با توجیهات علمی دکتر در زمینه آناتومی مغز موافق هستم، ولی احساسم این است که آن ویژگی خاصی را که به زندگی انسان معنا می‌بخشد، اصلاً الان بسیاری از عصب‌شناسان و دانشمندان اعصاب، می‌گویند که مغز یک کمپانی عظیم معناسازی است، و اینکه چه معنایی در ذهن ما شکل بگیرد، آن معنا بیوشیمی رفتار ما را تولید می‌کند. یعنی هم‌حسی من با شما که من حال شما را آن گونه که خودت تجربه می‌کنی دریابم، دوم اینکه با انجام پاره‌ای از کارها احساس شعف کنم مثل اینکه وقتی گرسنه‌ام ناهار خودم را به یک بی‌خانمان بدهم؛ و بعد از همه اینها نقشی که این فعالیت‌های مغزی در تنظیم عواطف بازی می‌کند.

این اتفاقات از دید من بدیع و تازه، و غیرقابل پیش‌بینی و رو به تکامل و فراسورونده، که طبیعت مغز انسان است، به قول آن شعر مولانا که می‌گوید، حمله دیگر بمیرم از بشر/ تا برآرم از ملائک بال و پر/ بار دیگر از ملک پران شوم/ وآنچه اندر فهم ناید آن شوم؛ یعنی مولانا به زیباترین شکل اینکه مغز ما یک سیستم باز است و بسته نیست و لذا هیچ وقت هیچ حکمی در موردش قطعی نیست و تازه به تازه باید با تکامل جلو رفت را مطرح می‌کند. مادی‌گرایی اما یک سیستم بسته است.

آقای دکتر، حالا من در بخش پایانی برنامه می‌پرسم که در نهایت اگر آن طور که شما می‌فرمایید و آن طور که گفتید مطالعات علمی دیدگاه شما را پشتیبانی می‌کند، اگر روح وجود ندارد، از انسان پس از مرگ چه می‌ماند؟

کیمیایی اسدی:‌ در واقع هیچ چیزی از وجود انسان باقی نمی‌ماند، چون مغز چهار دقیقه پس از آنکه خون به آن نرسد، برای ابد از بین می‌رود و هیچ چیز دیگری از آن باقی نمی‌ماند، و غیرقابل بازگشت هم هست، یعنی هیچ طریقی حتی یک سلول انسان را پس از مرگ نمی‌شود به حال اول بازگرداند، تا چه رسد به مغز. و وقتی که این جسم از بین رفت، ما هم مثل بقیه موجودات طبیعی از بین می‌رویم. به قول خیام از خاک بر آمدیم و بر باد می‌شویم.

هیچ چیزی باقی نمی‌ماند. فقط باید سعی کنیم از همین عمری که دارد [استفاده کنیم] و با همین مغزمان بهشت را همین جا بسازیم و از ساختن جهنم برای خودمان و دیگران خودداری کنیم.اپیکور راجع به مردن جمله جالبی گفته، گفته است که بعد از مردن همان احساسی را داریم که قبل از تولد داشتیم. دقیقاً هم همین طور است و هیچ الزامی هم به دنیای پس از مرگ نیست. واقعاً هیچ الزامی برای آن نیست چون اگر فکر کنیم که می‌خواهند در آن دنیا مجازات‌مان کنند، یا پاداش بدهند، چه فرقی در نظم این دنیا می‌کند؟ به این جهت نه تنها الزامی نیست، امکان آن هم وجود ندارد که پس از مرگ چیزی برای فرد وجود داشته باشد.

خانم دکتر فرنودی، پاسخ شما به همین سؤال چه خواهد بود؟

فرنودی: ببینید، از انسان آنچه که در طول حیاتش بین تولد و مرگ از خود باقی گذاشته و گردش آن در جهان است که ادامه دارد. یعنی مولانا آنچه که از ذهنیت او هشتصد و خرده‌ای سال پیش بیرون آمد، وقتی که گفت نردبان این جهان ما و منی است/ عاقبت زین نردبان افتادنی است/ ابله آن کو رفت و بالاتر نشست/ استخوانش سخت‌تر خواهد شکست، وقتی این ذهنیت را در آن زمان گفت، بعد از هشتصد سال این بخش از مولانا هنوز زنده است، و این موضوع است که ما را از پوچی حیات بیرون می‌آورد و مرگ معلمی می‌شود برای چگونه زندگی کردن ما. با فنای مغز این بخش از بین نمی‌رود.

سپاسگزارم از هر دو مهمان برنامه نهضت فرنودی و تقی کیمیایی اسدی.

+ نوشته شده در جمعه چهاردهم اردیبهشت ۱۳۹۷ ساعت 11:3 توسط محمد رضایی |

ماتریدیان، جایی میان عقل گرایی معتزله و شرع گرایی اشاعره

ماتریدیان، جایی میان عقل گرایی معتزله و شرع گرایی اشاعره

وحید حلاج

🔹در میان مذاهب کلامی اهل سنت، دو مذهب اشاعره و معتزله دارای شهرت بیشتری هستند. معمولا اشعریان را مخالف افراطی عقل و معتزلیان را طرفدار افراطی عقل می گویند. در حالی که اشعریان گرایش معتدل شده کسانی اند که در قرن اول و دوم هجری به اهل حدیث شهره بوده اند و مخالف سرسخت معتزلیان به حساب می آمدند.

در میانه قرن سوم هجری، دو نفر در دو نقطه مختلف از جهان اسلام یکی در بین النهرین در غرب عالم اسلام و دیگری در ماوراءالنهر در شرق جهان اسلام پا به عرصه وجود گذاشتند و تا قرن ها دو مکتب بزرگ کلامی اهل سنت را رهبری کردند. یکی از آن ها ابوالحسن اشعری بود که در سال 260 در بصره به دنیا آمد و موسس مکتب اشعری شد و دیگری ابومنصور ماتریدی بود که در سال 250 در ماترید از توابع سمرقند به دنیا آمد و بعدها مکتب ماتریدی را پایه گذاری کرد.

🔹ماتریدیان که پیروان ابومنصوراند، در فقه معمولا از ابوحنیفه پیروی می کنند و در کلام، جایی میان اشعریان و معتزلیان قرار می گیرند که نه عقلگرایی معتزله را قبول دارند و نه نقل گرایی اشاعره را می پسندندبلکه همچون شیعیان جایی میان این دو ایستاده اند و به همین خاطر، بسیاری از اعتقاداتشان با شیعیان مشترک و یا نزدیک به هم است.

مهمترین کتاب ابومنصور ماتریدی، کتاب "التوحید" بود که در آن به شرح عقاید اسلامی از دیدگاه خویش پرداخت این کتاب بسیار پیچیده و فنی است؛ از همین رو یکی از پیروان ماتریدی به نام ابوالیسر بزدوی کتابی به نام "اصول الدین" نگاشت و در آن، مطالب کتاب "التوحید" را ساده تر و قابل فهم تر بیان نمود.

🔹ماتریدیان بر خلاف اشاعره که شناخت خداوند را واجب عقلی نمی دانند و آن را فقط واجب شرعی به حساب می آورند قائل به وجوب عقلی شناخت خداونداند. اشاعره در بسیاری از مواضع خود ظاهرگرا هستند مثلا در آیاتی که برای خداوند جسم قائل می شود مانند آیه "یدالله فوق ایدیهم"، خداوند را دارای دست می دانند اما ماتریدیان داشتن جسم برای خداوند را محال می دانند و این گونه آیات را اصطلاحا تاویل می کنند و در این مورد با شیعیان و معتزله هم رای اند. با این حال ماتریدیان رویت خداوند در روز قیامت را ممکن می دانند و از این لحاظ با شیعیان و معتزله متفاوتند.

همانطور که گفته شد ماتریدیان به واسطه جای گرفتن در میانه معتزلیان و اشعریان، با شیعیان قرابت دارند و در بسیاری از اصول اعتقادی با آنها هم رای اند. در این جا سعی می کنم برخی از مهمترین اصول مشترک و برخی از مهمترین تفاوت های این دو مکتب را بیاورم:

🔸مشترکات ماتریدیان و شیعیان

1️⃣ شیعیان بر خلاف اشعریان که به جبر قائل اند و بر خلاف معتزلیان که به اختیار قائل اند به نظریه "امر بین الامرین" اعتقاد دارند و حدود اعمال آدمی را جایی میان جبر و اختیار در نظر می گیرند. ماتریدیان در این مورد عقاید مشابهی با شیعیان دارند.

2️⃣ بسیاری از اشعریان عصمت پیامبر را تنها در دریافت و ابلاغ وحی لازم می دانند و در باقی شئون زندگی برای پیامبر، عصمت قائل نیستند اما هم ماتریدیان و هم شیعیان برای پیامبر عصمت حداکثری قائل اند و ایشان را در تمام شئون زندگی بری از خطا و اشتباه می دانند.

3️⃣ در زمینه معاد هر دو فرقه شیعه امامیه و ماتریدیه قائل به معاد جسمانی و روحانی توامان هستند و عقیده دارند در روز قیامت همان بدنی که در قبر گذاشته شده محشور می شود و روح مجددا به آن بدن باز می گردد.

4️⃣ هر دو فرقه بر خلاف برخی از اهل سنت همچون بخش هایی از سلفیون که منکر شفاعت اند، شفاعت را می پذیرند و برای پیامبر و اولیای الهی مقام شفاعت قائل اند هم در این دنیا و هم در روز قیامت قائل اند.

🔸اختلافات ماتریدیان و شیعیان

1️⃣شاید مهمترین اختلاف میان این دو فرقه، مسئله امامت باشد که شیعه امامیه قائل به نصب امام از طرف خداوند است ولی ماتریدیه امامت را تنها امری حکومتی و سیاسی می دانند و ملاک را اجماع امت به حساب می آورند. ماتریدیان اگرچه محب اهل بیت اند اما اهل بیت را به عنوان امام منصوب از طرف خداوند نمی پذیرند.

2️⃣ همانطور که گفته شد ماتریدیان رویت خداوند در روز قیامت را می پذیرند در حالی که شیعیان رویت خداوند را چه در این دنیا و چه در سرای آخرت محال می دانند و آن را نمی پذیرند.

🔹چنانچه پیشتر آمد اکثر قریب به اتفاق حنفیان که بیشتر در آسیای میانه و شرق جهان اسلام زندگی می کنند در اصول اعتقادی پیرو ابومنصور ماتریدی اند که نه به اندازه اشعریان به نقل بها می دهند و عقل را محجور می دانند و نه به اندازه معتزله به عقل بها می دهند و نقل را مهجور می خواهند بلکه همچون امامیه جایی میان این دو قرار گرفته اند.

+ نوشته شده در جمعه چهاردهم اردیبهشت ۱۳۹۷ ساعت 11:1 توسط محمد رضایی |

آشتی با سگ

آشتی با سگ

امیر ترکاشوند

سگ همواره در زندگی بشر حضور داشته و این حضور به خواستِ انسان بوده و نه به زورِ سگ؛ و اگر هم از سوی این حیوان باوفا اقدامی برای ورود به زندگی انسان صورت گرفته تنها در حدّ درخواستِ عواطف‌آمیز بوده و بس!.

یکی از کارهای عادی بچّه‌ها، با سگ بودن و بازی کردن با این حیوان است؛

حتّی گویند امام حسن نیز در کودکی با سگ بازی می‌کرد: «... ففتحت البیت فلم أجد فیه شیئا غیر جَرْوِ کلب کان یلعب به الحسن ...-مسند احمد-»

و امام حسین نیز در همان سنین، سگ داشت و با این حیوان مأنوس بود: «... َ مَا عَلِمْتُ فِی الْبَیْتِ شَیْئاً فَضَرَبْتُ بِیَدِی فَإِذَا جِرْوُ کَلْبٍ کَانَ لِلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ یَلْعَبُ بِهِ الْأَمْسَ فَلَمَّا کَانَ اللَّیْلُ دَخَلَ تَحْتَ السَّرِیر ...-محاسن برقی-».

پدر و مادر حسنین (امام علی و فاطمه) و نیز جدّشان (پیامبر گرامی) آن دو را از بودن با سگ پرهیز ندادند و فقط حضور آن در داخل اتاق موجب عدم اتصال وحی و عدم حضور جبرئیل دانسته شده که این مسئله امروز بدلیل ختم نبوت و بسته شدنِ پنجرۀ وحی موضوعیت ندارد.

امام رضا پس از وفات پدرش (و گویا برای این‌که به حکومت نشان دهد درصدد فعالیت سیاسی برعلیه‌شان نیست) شخصاً به بازار رفت و چند حیوان خانگی: «سگ ، بَرّه و خروس» خرید و خود را با آنان مشغول کرد: «لما توفى أبوالحسن موسى‌بن‌جعفر دخل أبوالحسن علي‌بن‌موسى الرضا السوق فاشترى كلبا وكبشا وديكا فلما كتب صاحب الخبر إلى هارون بذلك قال قد أمِنّا جانبَه -عیون اخبار الرضا-»

کاربردهای سگ در قرآن، به خوبی گواهِ حضور طبیعی و غیر منهیِّ آن در زندگی بشر است! و درست به خاطرِ همین شدّتِ حضور بود که احکامی بهداشتی و محدود کننده برای رعایت ملاحظاتی در همزیستی با آنها در فقه صادر گردید وگرنه چرا در باره شیر و درّندگان، احکامی نشر نیافت و توصیه نشد!

آن رهنمودهای بجا و واقعی، به مرور از جایگاهش خارج شد و سر از ناکجاآبادی درآورد که امروزه در اذهانِ مذهبی‌ها چنان جرثومۀ سراپا نجس و لازم‌الاجتنابی از این حیوان زبان‌بسته ساخته شده که نگو!. رسوبات آن احکام، چنان است که نویسنده هنوز در عمرش دست به سگ نزده!، حال آن‌که علاوه بر آنچه از امام حسن و امام حسین و امام رضا در بالا خواندیم همچنین:

امام صادق در پاسخ به این پرسش که اگر موش یا سگ، درون ظرفِ روغن بیفتد و بیرون آید چه حکمی دارد، گفت: خوردنِ آن روغن بلامانع است: «سألت أباعبدالله عن الفأرة والکلب یقع فی السمن والزیت ثم یخرج منه حیاً؟ فقال: لا بأس یأکله -کافی کلینی-»

و همو در جای دیگر، وضوگرفتن با آبی که سگ و گربه به آن دهان زده و از آن نوشیده‌اند را روا می‌داند: «سألته عن الوضوء مما ولغ الكلب فيه والسنور أو شرب منه جمل أو دابة أو غير ذلك أيتوضأ منه أو يغتسل ؟ قال : نعم الا ان تجد غيره فتنزه عنه -تهذيب شيخ‌طوسی-»

پس! نیاز به این‌همه حساسیت نسبت به سگ و پرهیز از دست‌زدن به او نیست!

گمانم این است که تمام یا اکثر امامان دست‌شان را به سگ زده‌اند و احیاناً این حیوانِ باوفا را مورد نوازش قرار داده باشند.

و اساساً؛

مگر ممکن است به سگِ دست‌آموز!! و مکلّب دست نزد حال آن‌که وجود این سگ در فقه به رسمیت شناخته شده!

و مگر می‌توان گلّه را به سگ سپرد و چوپان مراقب باشد که نکند زبانم‌لال دستش به آن نخورَد

مگر می‌توان نیم‌خوردۀ سگ شکاری را روا دانست و این‌همه از او احساس چِندِش و پرهیز داشت

مگر می‌توان داستان جاودان سگ خانگیِ اصحاب کهف را خواند و همچنان زمین‌وزمان را با نجس پنداشتنِ بدن سگ پیوند زد؟

روایت است که رسول‌خدا گفت: «اگر کسی در راهی برود و به شدّت تشنه شود آنگاه چاه آبی بیابد، به داخل چاه رود و آب بنوشد؛ سپس بیرون آید و ناگهان ببیند سگی به علّت تشنگی زبانش بیرون آمده و خاک‌ها را می‌خورد؛ آن فرد پیشِ خود بگوید: این سگ به حدّی تشنه است که من تشنه بودم؛ آن‌گاه دوباره داخل چاه رود و مَشکش را از آب پر کند و با دهانش آن را بگیرد و از چاه بالا آید و به سگ بنوشاند، در این صورت گناهانش بخشیده می‌شود: ... فملا خفه ثم أمسكه بفيه ثم رقى فسقى الكلب فشكر الله له فغفر له –صحیح بخاری-»

رفت‌وآمد سگ‌ها به مسجد در زمان پیامبر

سگ‌ها نه‌تنها جزو خانه بوده و مجاز به حضور در آن بودند بلکه در زمان پیامبر گرامی، با آرامش خاطر به درون مسجد می‌رفتند، بر زمينش می‌نشستند و هرگاه می‌خواستند از آن بيرون می‌آمدند و این رفت‌وآمد بارها تکرار می‌شد.

بنا به توضیح برخی شارحان، سگ‌های یادشده چنان تعلیم‌یافته و آداب‌دان شده بودند که هنگام ادرار، از محوطۀ مسجد بیرون رفته و پس از انجامِ کار بازمی‌گشتند و دوباره به تردد در مهم‌ترین مسجد مسلمانان می‌پرداختند. در این حریم امن! حتی اگر ادراری و ترشحی بروز می‌کرد واکنش تندی به همراه نداشت چه، بودند حتی مردانِ کم‌توجهی که درون مسجد ادرار می‌کردند ولی پیامبر گرامی در همان حین، مانع تندی مردم می‌شد.

🔸 احکام پرهیز از سگ را می‌توان در این بندها فهرست و مورد بازخوانی و بررسی قرار داد:

۱ - حکمِ دست‌زدن به آن (آیا نباید دست‌مان به سگ بخورد؟)

۲ - حکمِ رطوبت، عرق و انتقال خیسی (آیا باید از سگِ خیس و مرطوب و باران‌خورده و عرق‌کرده پرهیز کرد؟ آیا باید مانع اصابت دست خیس خود به بدن سگ شد؟). عمدۀ بحث پیرامون نجاست یا عدم نجاستِ سگ به همین بند برمی‌گردد. مالکی‌ها و حنفی‌ها قائل به نجاست بدنِ سگ نیستند.

۳ - حکمِ نیم‌خورده، بُزاق دهان و انتقال لعاب دهانش به آب مصرفی.

۴ - حکمِ ادرار و غائطِ آن (ادرار و غائط گاو و گوسفند و شتر و... از نظر فقها نجس نیست). گفتنی است این احکامِ غیرقابل‌هضم، ناظر به محدودیت‌ها و واقعیاتِ گریزناپذیر آن دوران و سطح ضعیف بهداشت در آن مقطع است.

۵ - کشتنِ آن (حرف اصلی بسیاری از روایات، کشتن و بلکه نابودی گونۀ سگ است. چنین نگاه‌های شدیداً منفی، ما را نسبت به تمام روایاتِ طرد سگ دچار تردید جدی می‌کند).

۶ - حکمِ گوشت (برخی قائل به حلال بودن گوشت سگ‌اند).

۷ - رابطۀ نزول فرشتۀ وحی به بودن یا نبودنِ سگ در آن محل (وجود تمثال و ظرف حاوی ادرار نیز موجب عدم نزول جبرئیل شمرده شده).

۸ - گونه‌شناسی (آیا سگ‌های داخلِ واحد و اتاق که امروزه رواج دارد اساساً در مقطع صدور روایت وجود داشته یا نه؟ آیا واژۀ سگ مشترک لفظی برای این دو است؟)

گفتنی است آنچه در یادداشت نخست آوردم (با بارها تکرار عبارتِ "دست‌زدن" در آغاز و پایان یادداشت) محدود به بند یک و متمرکز بر آن بود! تا با اتکا به جواز آن (که مورد قبول عموم فقهاست) راهِ آشتی با سگ باز شود و از آن نگاه سرتاسر تنفرآمیزِ موجود در برخی اذهان فاصله گیریم. گفتنی است اگر هم در خلال بحث به دو روایت منسوب به امام‌صادق (ظرف روغن و آبِ دهن‌زده) که مربوط به بند دوم و سوم است اشاره شد، با هدفِ جا انداختن موضوعِ پیشِ‌پاافتاده‌ترِ بند یک بود وگرنه حتی با فرض صدور آن دو روایت، باید توجه داشت که آن دست پاسخ‌ها از سوی ائمه، وابسته به محدودیت‌های بهداشتی مالیِ آن روزگار بوده و طبیعتاً اکنون کسی حاضر نیست با روغنی که پای سگ داخلش رفته یا موش به درونش افتاده غذا درست کند و یا از ظرف دهن‌زدۀ سگ وضو بگیرد.

🔸 حدثنی حمزةبن‌عبدالله عن أبيه قال کانت الكلاب تقبل وتدبر فی المسجد في زمان رسول‌الله فلم يكونوا يرشون شيئا من ذلک (صحیح بخاری، ج ۱، ص ۵۱).

قال عبدالله‌بن‌عمر كنت أبيت في المسجد في عهد رسول‌الله وكنت فتا شابا عزبا وكانت الكلاب تبول وتقبل وتدبر في المسجد ولم الريح يرشون (فلم یکونوا یرشون: سنن أبی‌داود) شيئا من ذلك قال أبو بكر يعني تبول خارج المسجد وتقبل وتدبر في المسجد بعدما بالت (صحیح ابن‌خزیمة، ج ۱، ص ۱۵۱).

عن أنس ان النبي رأى اعرابيا يبول في المسجد فقال دعوه حتى إذا فرغ دعا بماء فصبه عليه (صحیح بخاری، ج ۱، ص ۶۱).

+ نوشته شده در جمعه هفتم اردیبهشت ۱۳۹۷ ساعت 12:14 توسط محمد رضایی |