ما بعد الطبیعه یا ماقبل الطبیعه؟

برتر از طبیعت همان چیزی است که در اصطلاحِ حکما تحت عنوان «ما بعد الطبیعه» مطرح شده و بحث و بررسیهای فراوانی نیز در بارۀ آن به عمل آمده است آنچه در اینجا به عنوان یک مسئله مطرح می شود، این است که آیا آنچه برتر و بالاتر از طبیعت است و طبیعت را مورد شناسایی قرار می دهد، از نظر جایگاه و موقعیت بعد از طبیعت است و یا اینکه قبل از طبیعت قرار می گیرد؟ تردیدی نمی توان داشت که از این منظر و در این دیدگاه آنچه شناسندۀ طبیعت و محیط بر آن است، قبل از طبیعت است. بنابر این، اگر آنچه در اصطلاحِ بسیاری از حکما و فلاسفه تحت عنوان «مابعد الطبیعه » مطرح می شود، معکوس گشته و به عنوان «ماقبل الطبیعه » مطرح گردد، مناسب تر خواهد بود.

شیخ الرئیس ابوعلی سینا، فیلسوفِ بزرگِ عالمِ اسلام به این مسئله توجّه داشته و در برخی از آثارِ خود تحت عنوانِ «ما قبل الطبیعه » در این باب سخن گفته است. آنچه موجب شده که این اختلاف در عبارت پدید آید، این است که اصل و آغاز در ادراکِ انسان، حس است و یا اینکه بر عکس، عقلْ اساس و منشأ هر گونه ادراک شناخته شود؟

کسانی که حواسّ ظاهری را اساس هر گونه ادراک میدانند، از آنچه برتر از طبیعت است، تحت عنوان «ما بعد الطبیعه » سخن می گویند، ولی کسانی که به اصالت عقل باور دارند و حتّی ادراکات حسّی را نیز از شئون ادراک عقلی می شناسند، ناچار دربارۀ آنچه برتر از طبیعت است، تحت عنوان «ما قبل الطبیعه» سخن می گویند. کسانی مانند صدرالمتألّهین شیرازی که تحت عنوان «فلسفه اولی » به بررسی مسائل الهیات می پردازند، در واقع با انتخاب این عنوان به «ما قبل الطبیعه » بودنِ این مسائل اشاره می کنند. زیرا اولی بودن این مسائل به معنی «ما قبل» بودن آنها بر مسائل مربوط به طبیعت خواهد بود.

غلامحسین ابراهیمی دینانی