چیستی زبان
چیستی زبان
زبان، که موضوع مطالعه علم زبانشناسی (linguistics) است، قابلیتی زیستی مختص به انسان بوده که پس از جهشی ژنتیکی در انسان بوجود آمده است. به باور نوآم چامسکی (Noam Chomsky) استاد دانشگاه MIT این جهش ژنتیکی انسان را دارای قابلیتی به نام ادغام (merge) کرده است که بر طبق آن انسان توانسته فکرهای ترکیبی بسازد. (ادغام، پایهایترین اصل محاسباتی تمام زبانهای طبیعیست که بر طبق آن دو عنصر X و Y با هم ترکیب شده و گروه Z را میسازند و Z نیز به نوبه خود با عنصری دیگر ترکیب شده و الی آخر.) قابلیت زبان (ادغام) قاعدتا قبل از سفر ابتدایی انسان (حدود ۶۰ هزار سال پیش) از آفریقا به نقاط دیگر روی داده است زیرا تمام انسانهای جهان دارای قابلیت زبانیاند. انسانها احتمالا تا تکامل و مناسب شدن اندامهای گویایی (پیچیدگی لبها، پایین آمدن حنجره و بوجود آمدن حلق، صاف شدن دندانها و …) از اشاره دست برای برونریزی زبان استفاده میکردهاند؛ اما بعدتر که توانستند با کمک اندامهای گویایی از سیستم صوتی برای برونریزی زبان استفاده کنند آن را به اشاره ترجیح دادند زیرا انرژی کمتری میطلبد و در تاریکی شب نیز قابل استفاده است. احتمالا موتاسیون به موقع ژن FOXP2 انسان را قادر ساخت که بتواند زبانش را تکلم کند. (ژن FOXP2 را ژن زبان میشناسند. اختلال این ژن اولین بار در یک خانواده ساکن جزیره انگلیس شرح داده شده است. این ژن برای توسعه طبیعی توانهای دستور زبانی و سخن گفتن لازم بوده و کنترل حرکات ضعیف حنجره نیز به کار این ژن مربوط است. اختلال در این ژن باعث این موارد میشود: اختلال در پردازش کلمات، اختلال در فهم ساختار جملات پیچیده، عدم توانایی در گفتار قابل فهم، اختلال قدرت در حرکت دادن دهان و صورت [غیر کلامی] و بیحرکتی نسبی پایین صورت و دهان، به خصوص لب فوقانی و ضریب هوشی پایین در جنبههای گفتاری و غیرگفتاری.)
با توجه به مطالب بالا، ترکی، فارسی، انگلیسی، عربی و … همگی بروزهایی از قابلیت زبانی بشر هستند. پس در اینجا واژه “زبان” دارای دو معنی شد: زبان به معنی قابلیت زیستی و زبان به معنی هرکدام از بروزهای این قابلیت زیستی (ترکی، فارسی، آلمانی و …) که توسط سیستم صوتی و اشارهای و … موجود است. هر کدام از این بروزها ویژگیهای خاص خود را دارند که به آنها اصطلاحا ویژگیهای ردهشناختی (typological) میگویند. مثلا برخی زبانها تمایل دارند که هر چه بیشتر مفاهیم را بصورت فشرده در یک کلمه بگنجانند که نامشان زبانهای ترکیبی (synthetic) است. برخی دیگر برعکس تمایل دارند مفاهیم را به صورت مجزا در کلمات مجزا و جدا جای دهند که نامشان زبانهای تحلیلی (analytic) است. جالب این که رده یک زبان در طول زمان از انواع مختلف ترکیبی به تحلیلی و بالعکس تغییر میکند و این روند به صورت دوری ادامه دارد. هر کدام از زبانهای بشری، یک سری مفاهیم را صورتبندی (formalize) میکنند و یک سری را نمیکنند. مثلا فارسی و ترکی نشانه مفعول را صورتبندی میکنند – سعید مارال را دید – سعید مارالی گوردی – «را» و «ی» برای نشان دادن مفعول استفاده شدهاند. این در حالیست که انگلیسی نشانهای برای مفعول صورتبندی نمیکند: Saeed saw Maral همان طور که ملاحظه میکنید Maral هیچ نشانه مفعولی ندارد و فقط از روی ترتیب واژهها در جمله میتوان فهمید که Maral مفعول جمله است.