پیمان شکنی قریش در سوره توبه

مصطفی حسینی طباطبایی

توضیحات کلّی

این سوره دارای 129 آیه است که همگی در مدینه نازل شدند. نام "توبه" بر سوره در رابطه با آیه 102 آن می باشد. این سوره، تنها سوره ایست که با "بسم الله الّرحمن الّرحیم" آغاز نمی شود و در علت این امر از حضرت علی (ع) آورده اند که فرمود:

چون سوره با بیزاری جستن خدا از مشرکین آغاز شده و به منزله اعلان جنگ به مشرکان پیمان شکن می باشد، ذکر رحمت خداوند در ابتدای آن (یعنی : "بسم الله الّرحمن الّرحیم" که بیانگر امان و رحمت الهی است) بی تناسب بوده است (تفسیر مجمع البیان). مسلماً سوره از آخرین سوره های نازله بر پیامبر می باشد و عده ای از مفسران این سوره و عده دیگر، "مائده" را آخرین سوره می دانند.

مخالفین اسلام در پیشبرد نظرشان که اسلام به ضرب شمشیر پیش رفت فراوان به سوره توبه اشاره میکنند و همینطور، مسلمانان خشن طبع و خشونت طلب راه افراطی خود را در تار ومار ساختن مخالفان، به حکم آیات این سوره جلوه میدهند. حال آنکه خواهیم دید این گونه برداشتها، به هیچ وجه با پیامها و مفاهیم آیات این سوره شریفه سازگار نیست و مثل همیشه افراد مزبور جویای حق نبوده، بلکه فقط اغراض خود را در نظر داشته اند و سعی دارند به هر نحو که ممکن باشد آنها را به اثبات رسانند.

قبل از هر چیز نگاهی به مسائل تاریخی به روشن شدن موضع آیات اولیه سوره کمک می نماید و در این مورد باید به سال ششم هجرت - سال عقد قرارداد صلح بین پیامبر و مشرکان قریش در حدیبیه- برگشت. در این قرارداد قریش (وهم پیمانانشان) و مسلمین (و هم پیمانانشان) نسبت به عدم تعرض به یکدیگر ملزم شدند و توافق شد که مسلمانان بتوانند همه ساله آزادانه به مکه آمده، مناسک حج را بجای آورند. ولی تاریخ گویاست که اکثریت مشرکین به پیمان عدم تعرض خود با مسلمانان وفادار نماندند. از جمله، مشرکان بنی کعب، به تحریک و یاری قریش، پس از قرارداد صلح حدیبیه، به قبیله بنی خزاعه -که مسلمان شده بودند- یورش برده و جماعتی را در حال نماز کشتند و باقیماندگانشان نزد پیامبر آمده و گفتند:

یا رسول الله قتلّونا رکّعاً و سجدّا :ای رسول خدا ما را در حال رکوع و سجود کشتند (تفسیر طبری)

همچنین مشزکان قبایل دیگر، علی رغم پیمان عدم تعرض با مسلمین (که بدنبال سرورشان قریش با مسلمانها بسته بودند) وقتی مسلمانی را تنها در بیابانی می دیدند، او را کشته و اموالش را به سرقت می بردند. اینگونه حوادث زمینه ساز تصمیم پیامبر مبنی بر فتح مکه گردید و چنانکه می دانیم، مکه بدون خونریزی (در سال هشتم هجرت) بتصرف مسلمین درآمد و بدنبال آن، پیامبر (ص) عفو عمومی اعلام نموده و پس از گماردن اسید به فرمانداری آن شهر، به مدینه بازگشت. بنابراین، بنی خزاعه نیز غیض خود فرو برده، به عدم خونخواهی یارانشان راضی شدند. اما، متاسفانه باز مشرکان ماجراجو دست بردار نبودند و زمخشری در کشّاف می نویسد که در سال نهم هجرت، وقتی عده ای از مسلمانان یمن و سبأ به مکه آمده بودند بسیاری از مشرکان (از غیبت پیامبر و سرگرم بودن او به مقابله با رومیان متجاوز در تبوک استفاده نموده) صدمات بسیار بر آن مسلمانان وارد ساختند و آنگاه آیات اولیه سوره توبه نازل گشت. که فسخ پیمان عدم تعرض با "مشرکان پیمان شکن" را اعلام نموده اتمام حجت می کند که اینبار دیگر به مانند بعد از فتح مکه نیست که عفو عمومی اعلام شده و قاتلان بنی خزاعه بتوانند از مجازات بگریزند هر مشرک پیمان شکن به شدن سرکوب خواهد شد، مگر مسلمان شده، با پیوستن به جامعه اسلامی، در مورد او اطمینان حاصل شود. این مطالب -که با آیات سوره هماهنگ است- چند مطلب اساسی را می رساند:

اول آنکه در منتهای قدرت مسلمین و اقتدار کاملشان بر جزیرة العرب (در سال نهم هجرت، یکسال قبل از وفات پیامبر) هنوز مشرکان وجود داشتند و چنانکه آیات سوره می نماید، همزمان با مسلمین به سبک خود حج به جای می آوردند! بنابراین جنگ مسلمانان با مشرکین در صدر اسلام، نه بخاطر تحمل دین ، بلکه بخاطر مقابله با تجاوزات آنها بوده است.اسلام از نظر پیشبرد عقیده، قائل به مبارزه فرهنگی است، نه جنگ فیزیکی.

دوم آنکه اگر آیات این سوره ، تنها به پیمانی از جانب مشرکان پیمان شکن راضی نبوده و می خواهند که مسلمان شوند، برای آنست که بدین ترتیب به کنترل درآیند، و الّا از دیدگاه قرآنی، ایمان قلبی آنها از راه علم و آگاهی باید تحصیل شود. (آیه 6 از همین سوره).