صانعی و ختم محمدیِ بلایای طبیعی
صانعی و ختم محمدیِ بلایای طبیعی
در آبان ماه سال ۹۶ خورشیدی، آیت الله صانعی در نوشته کوتاهی در پاسخ به پرسشی در نسبت زمینلرزه و گناه، این نوع حوادث غیرمترقبه را ناشی از عوامل طبیعیای دانست که آدمیان با گسترش دانش خود میتوانند مانع از بروز آنها شوند. اما آیا این حوادث طبیعی، «بلا» (آزمایش الهی) و «عقوبت» (مجازات الهی)اند؟ در اظهارنظری کمسابقه از سوی یک عالِم (فقیه و متکلّم) مسلمان، صانعی به چنین سؤالی با قطعیت پاسخ منفی میدهد:
«اما مسئله بلا و عقوبت بودن اینچنین حوادثی بهطور کلّی، قطعاً منفی است و ما نمیتوانیم به اسلام عزیز نسبت بدهیم که مردمی که از خانه و زندگی ساقطشدهاند، گناهکار بودهاند و خداوند آنها را عقوبت نموده».
او حتی تا به آنجا پیش میرود که میگوید نسبت دادن مستقیم حوادث طبیعی به خدا «افترا» (تهمت) به اسلام است. این بدان معنا است که ازنظر صانعی اسلام بههیچعنوان چنین تفسیری را برنمیتابد. ازنظر او خداوند قوانین طبیعیای بر جهان حاکم کرده است. اما این قوانین تغییرناپذیر نیست و بشر با پیشرفت عقل خود میتواند مانع از بروز عوامل شکلدهنده به حوادث طبیعی مانند سیل و زمینلرزه شود و یا از خود در مقابل این حوادث محافظت کند. درهرصورت، از دیدگاه صانعی بههیچعنوان نباید این حوادث طبیعی را «عذاب» الهی در واکنش به «گناهان» بشر بهحساب آورد.
اما صانعی چه دلیلی برای دیدگاه خود ارائه میکند؟ او برای رأی خود، کوتاه و گذرا، سه دلیل اقامه میکند:
۱. اگر این اتفاقاتْ عذاب الهی میبود از مسلمانان خواسته نمیشد که نماز آیات بخوانند و به خدا توجه کنند؛
۲. در حوادث طبیعی مانند غرق شدن و خراب شدن خانه بر سر کسی، روایات اسلامی برای قربانیْ اجر شهید در نظر گرفته است.
حتی اگر این دو دلیلْ قابلفهم و قانعکننده هم به نظر برسند، این دیدگاه با اشکال جدیای رودررو است: آیات و روایات بسیاری وجود دارند که حوادثی مانند سیل و زمینلرزه را «عذاب» الهی نسبت به اقوام گذشته بهحساب میآورند و از مؤمنان میخواهند که از این امر درس بگیرند (پایینتر در بخش سوم در مورد این آیات و روایات بیشتر سخن خواهم گفت)؛ پس چگونه میتوان گفت که حوادث طبیعی ربطی به «بلا» و «عقوبت» الهی ندارد؟ به نظر میرسد که دلیلی سومی که صانعی اقامه کرده میکوشد به این اشکال احتمالی و مقدّر پاسخ دهد:
«اصولاً اینجور عقوبتها نسبت به گناهکاران [...] در اسلام و بعد از بعثت رسول اللّه(صلیالله علیه وآله)، نبوده و تحقق پیدا نخواهد کرد».
صانعی تلویحاً این نکته را میپذیرد که پیش از پیامبر اسلام اقوامی بودهاند که خداوند، به حکم قرآن و احادیث، برای «بلا» و «عقوبتِ» آن اقوام حوادث طبیعی فروفرستاده است، اما معتقد است که باب این نوع «بلا» و «عقوبت» با آمدن پیامبر اسلام پایان پذیرفته است و دیگر چنین نوع «عذابی» از سوی خدا فروفرستاده نمیشود.
در تفسیر متفاوتی که صانعی ارائه میکند، خداوند تا پیش از بعثت پیامبر اسلام گاهی با فروفرستادن حوادث طبیعی اقوام را به سبب «گناهان»شان «عذاب» میکرده است. اما پس از پیامبر اسلام دیگر چنین نوع «عذابی» رخ نخواهد داد و جهان با قوانین طبیعیای که خداوند بر آن حاکم کرده است و بدون دخالت مستقیم خداوند سیر طبیعی خود را طی میکند. تفسیر الهیاتی آیتالله صانعی، که از مراجع تقلید نزدیک به اصلاحطلبان است، و تفسیر الهیاتی سید محمد خاتمی از حوادث طبیعی بسیار به هم شبیهاند. خاتمی در پیامش پس از زلزله کرمانشاه اینگونه مینویسد: «طبیعت نه قهر دارد و نه مهر بلکه روند خود را بر اساس نظم و سامانی که خداوند منان برای آن مقرر فرموده است طی میکند».