لكان و تحول روانكاوي
دكتر كرامت موللي
لكان و تحول روانكاوي
ژك مر ي لَكا ن ۱ ، پزشك و روانكاو فرانسوي ، در سال ۱۹۰۱ بدنيا آمد . مادرش از خانواده اي
ثروتمند بود كه به تجارت سركه اشتغال داشت و پدرش نيز نمايندگي فروش آن را عهده دار بود .
لكان در بازگشت پدر از جنگ نتوانست در وجود او آن شخص مهربان و مت جد دي را كه انتظار
داشت پيدا كند . به ه مت يكي از عم ه هايش كه استعداد او را بخصوص در رياضيات دريافته بود به
دبيرستان استانيسلا س ۲ در پاريس راه يافت . بدين ترتيب بود كه جوان شهرستاني مزيت زندگي
در پايتخت را كشف كرد . اين شيفتگي مانع از طّي جدي تحصيلات پزشكي او نشد . همزمان با
مطالعات د انشگاهي به مطالع ة فيلسوفان ما قبل از سقراط و همچنين افلاطون، ارسطو، دكارت و
كانت پرداخت . با شركت در سخنراني هاي ا ل كساندر ك ژِ و ۳ ، هگل شناس معروف فرانسوي، به تفكر
هگل آشنايي كامل يافت و مطالع ة كارل ماكس را بر برگسون ترجيح داد . آث ار ژيلسون او را با
فلس فة قرون وسطي مأنوس ساخت . در همين اياّم به مطالع ة زبان شناسي از طريق كتاب فردينان
دو سسو ر ۴ و به تفح ص در منطق برتر ند راسل و ويت گِنشت ين پرداخ ت.
مطالعات تخص صي او در روان پزشكي همزمان با آشنائي و معاشرت وي با سورر ئاليست هاي
معروف آن دوره بود . رسا لة دكتراي او ( پسيكوزِ پارانوياك و رابطة آن با شخصيت۵ ) كه در سال
۱ Jacques Marie Lacan
۲از آنجا كه زبان فارسي كلمات ابتدا به ساكن را نم يپذير د, ما از اين پس املاء
اين گونه ك لمات لاتين را اندکی تغيير داده الف مصو تی به ابتد ای آا اضافه می کني م.
بصورت Schizophérénie ميشود اِستانيسلاس يا سكيزوفرني Stanislas لذا ستانيلا س
اِسكيزوفرني در مي آيد .
۳ Alexandr e Kojève
٤ Ferdinand de Saussur e
٥ De la psychose paranoïaque dans ses rapports avec la personnalité (۱۹۳۲), Par is, Seuil,۱۹٦٦
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۲
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
خ واند ه ( « محبوب ه » ) ۱۹۳۲ به انجام رسيد تحليلي است از زندگي واقعي زني كه لكان او را اِمِ ه ۶
است . اين زن ك ه م بتلا به هذيان محبوبي ت۷ بود به هنرپي شة مورد علاق ة خود چند ضربه چاقو زده او
را شديداً مجروح كرده بود . لكان در اين رساله از روش تحليلي رايج نزد روان پزشكان آن دوره
پيروي نكرد و خط مش ي ي خاص خود بر گزيد كه تنها مورد تأييد استاد او ، روان پزشك
معروف دوكِلرامب و ۸ قرار گرفت .
تقرير اين رساله لكان را به روانكاوي سوق داد . زيرا تنها روانكاوي مي توانست شرايط لازم را
براي درك ثنويت موجود در تصويري كه فرد پ ارا نُي اك ۹ از خود واجد است فراهم آورد . همين اصل
ثنويت بود كه مبناي نظر ية او را در مورد مرحل ة آيين ه تشكيل داد . در اين مرحله است كه طفل براي
« من » نخستين بار به شناخت تصوير خود در آيينه نائل مي آيد و به درك وجود خود بعنوان
دسترسي پيدا ميكند . كشف منِِ نفسان ي ۱۰ همراه با احساسي مملو از خود بزرگ بيني يعني پار ا نُيا
بوده ازين پس هست ة اصلي حيث خيال ي ۱۱ او را تشكيل خواهد داد . حيث خيالي همچنانكه از نام
آن بر مي آيد مبتني بر غفلت فرد از و جود راستين خود و متكي بر رابطه اي مستوري نسبت به
نفس اوست . هم از اينروست كه ژك لكان روانكاوي خود را عليه روانشناسيِ م نِِ نفسان ي ۱۲ پايه
گذاري كرد . جالب آنكه رهبران آيند ة روانشناسيِ م ن كه در اين دوره بعلت روي كار آمدن هيتلر
ناگزير به ترك كشورشان بودند در سر راه خود مدتي در فرانسه رحل اقامت گزيده و موقعيت لازم
را براي لكان پديد آوردند تا وي در نزدِ يكي از آنها روانكاوي شخصي خود را آغاز نمايد . اين
شخص كسي جز لُو نْشتَين ۱۳ نبودكه بعد از مهاجرت به آمريكا از سردمداران اصلي روان شناسيِ
م ن گرديد . در مورد تأليفات نادر لكان در زمان جنگ جهاني دوم از دو نوشته ميتوان نام برد :
خانواد ه ۱۴ كه مقاله اي است مفصل كه براي دايره المعارف فرانسه نوشته شده و ديگري نوشته اي
در ستايش از روانكاوان انگليسي و فعاليتهاي آنان در طول جنگ . به اين دو نوشته مي بايستي
سخنراني لكان را در ۱۹۳۶ اضافه كرد كه به مناسبت كنگر ة بين المللي روانكاوي ايراد شد ولي
٦ Aimée
۷ Erotomanie
۸ Gaëtan Gatian de Clér ambault
۹ Par anoïaque
۱۰ Le moi (all. das Ich/ Eng. ego)
۱۱ L’imaginaire
۱۲ Egopsychology
(psychologie du moi)
۱۳ Rudolph Loewenstein
۱٤ Situation de la réalité familiale, in Encyclopédie française, Paris, Larousse, ۱۹۴۸, Tome VIII, n o ٤۰
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۳
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
بعلت طولاني بودن ا ر نِست جونز ۱۵ ، رئيس جلسه ، مانع از ادام ة آن گرديد . عنوان اين سخنراني كه
.۱ متن آن مفقود گرديد ه چنين بود : مرح لة آيينه بعنوان عامل تش كّل بخش م نِ نفسان ي ۶
فرويد در و ه ل ة اول دستگاه نفسا ن ي را ب ه سه قسمت تقسيم ك رده ب ود : ضمير نا آگاه ،
نيمه آ گاه و آگاه . سپس اين تقسيم بندي را كمابيش كنار گذاشته به تقسيم بندي ديگري در سال
۱۹۲۰ پرداخت كه ت وپي ك ۱۷ دو م ۱۸ نام گرفته است . مطابق اين نظري ة جديد دستگاه رواني حاوي
سه بخش متفاوت است : ۱ - م ن ۱۹ كه با نفس مطمئ نة قدماي ما قرابت فراوان دارد ۲ - ف را م ن ۲۰ كه
همان نفس لواّمة قدماست ۳ - مخزن ران ش ۲۱ ها يعني غرايز كه فرويد با عاريت از گرودِك ۲۲ آنرا
۲ميخواند . اين و آن نفساني با نفس اماره داراي قرابتي قابل توجه است . براي فرويد اين اين و آ ن ۳
و آن نفساني ساحت ي نا شناخت ه و ناآگاه بود ه مخزن انرژي نفساني است . اين و آن ميدان مبارز ة
ر ا نِش ( غريزة ) مرگ و زندگي است . ضرورت آمرانه در كسب ارضاء ر ا نِش كاركرد اصلي آنرا تشكيل
مي دهد . بخشي از آن حاو ي گرايشها ي ارثي، مادر زاد ي و احتياجات بدني و بخش ديگر آن واجد
امور اكتسابي و جايگاه اميا ل دفع شده يا واپس زده است . اين و آن نفساني در ارتباط نزديك و
كشمكش آميز با دو ساحت ديگر يعني من و فَرامن است . من نفساني ( نفس مطمئنه ) براي
روانكاو ي ساحت نظام بخشي است كه ميانجيگري اين و آن از يك سو و ف رامن ( نفس لّوامه ) را از
سوي ديگر بعهده دارد . ارتباط با عالم خارج نيز از جمله وظايف من نفساني است . بجهت يك
چنين اهميتي بود كه اصحاب روانشناسيِ من نفساني غايت درماني خود را بر اساس تقويت آن
قرار دادند .
اما لكان به محض ورود به جنبش روانكاوي نظريه اي كاملاً متفاوت راجع به من نفساني
اظهار ميدارد . به نظر او من ن فساني با توجه به تصويري كه فرد از همنوع خويش دارد شكل و
سامان ميگيرد و اين مهم قبل از همه ناشي از تصويري است كه آينه بدو ارائه مي دهد . من نفساني
« بهتري ن » قسمت وجود خود . ولي اين « بهتري ن » حاصل ميل و التفات آرزومندانة كودك است به
چيزي جز پرده اي فريبنده بر رو ي نارسائي و نقصان وجودي او نيست , چرا كه كاركرد اصلي آن
۱٥ Ernest Jones
۱٦ Le stade de miroir comme formateur de la fonction du je telle qu’elle nous est révélée dans l’expérience
psychanalytique,۱٦ ème Congr ès International de Psychanalyse, in Revue Fr ançaise de Psychanalyse oct.dec.
۱۹۴۹, no ۴, PP.۴۴۹ –۴۵۵.
بنويسيم . لذا توپيك « ا و » آنرا بصورت « -ُ » ۱۷ براي رعايت املاء فارسي و ساختمان خاص آن گاه ناگزير خواهيم بود به منظور حفظ صداي
را مي بايستي تُپيك خواند و پسيكوز را پسيكُز تلفظ كر د.
۱۸ Deuxième topique
۱۹ Le moi
۲۰ Le surmoi
۲۱ Pulsion
۲۲ Walter Georg Groddek
۲۳ Le ça
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۴
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
حالتي اساساً كاذب داشته و ناشي از غفلت و عدم وثوق فرد نسبت به خويش است . من نفساني
سرابي از خود شيفت گي يعني نارسي سيس م ۲۴ است و اصرار در آن آشكار كنند ة چيزي جز ذات
مخرّب آن نيست . اين تخريب قبل از همه متوجه خويشتن خويش فرد است و خصوص آن
خشونت و پرخاشگري است كه غالباً حالت فرافكنده يافته ديگران را هدف قرار ميدهد . چه ديگران
در اينجا عنصري جز تصوير فرافكند ة خود فرد به عالم خارج نيستند . همچشمي، رقابت، تقليد و
حسادت جزء لاينفك من نفساني هستند .
نظري ة لكان در ب اب مرح لة آينه بر اساس تجربيات علمي در مورد مواجهة حيوانات با
همنوعان خود، ادراك آنها از تصوير همگنان و نحو ة خاص پاسخ بدان استوار است . گرچه نزد
پيدا مي كند . نظري ة « صام ت » انسان مرح لة آينه اساساً متأثر از زبان تكلم است ولي اين تأثير حالتي
لكان در باب مرح لة آين ه حاوي اين تفاوت اساسي با نظري ة هانري ول ن ۲۵ ، روانشناس بزرگ
فرانسوي ، است كه در ارتباط نزديك با زبان تكلم طرح شده است . اين ساحت مهم در تفحصات
ول ن تقريباَ ناديده گرفته شده بود .
مرحل ة آينه مقدمات لازم را براي لك ا ن فراهم آورد تا بعدها نظري ة خود را در مورد
د ستگاه نفساني كامل كند و به كشف سه وجهة اساسي در ذات نفساني آدمي ن ايل آيد :
۱ - حيث خيالي كه هست ة اولي آن همان مرحل ة آينه است . ۲ -ساحت رمز و
اشارت ۲۶ كه حا ك ي از آن است كه تنها آد م ي واجد زبان تكلم است . ۳ -و بالاخره حيث
واقع ۲۷ كه همواره با ساحت رمز و اشارت در تعارض باقي مي ماند . اما لك ا ن قبل از
دسترسي به چنين نظري ة جامعي لزوماً مي بايستي يك سلسله مبارزات را پشت سر
ميگذاشت . چه نظر ية مرحل ة آين ه و نتايج كلين ي ك يِ حاصل از آن نمي توانست با روانكاو ي
رايج سازگار باشد .
در سال ۱۹۵۳ اين مخالفت به اوج خود رسيد . ژك لكان كه در اين زمان به سن ۵۲
سالگي رسيده بود و رياست جامع ة روانكاوي پاري س ۲۸ را بر عهده دا شت با مخالفت همكاران خود
مواجه شد . علت اين مخالفت نح وة هدايت و ادار ة جلسات روانكاوي بود . بر خلاف آنچه از سوي
انجمن بين المللي روانكاو ي ۲۹ ( در آمريكا ) در مورد مدت زمان جلسات روانكاوي تعيين شده بود،
لكان بيماران خود را به مدت ۴۵ دقيقه نگه نميداشت بلكه طول زماني جلسات را موكول به محتو ي
سخنان آنان مي كرد . از جانب ي ديگر تعداد جلسات ي كه او برا ي افراد تحت روانكاو ي معين مي ك رد
۲٤ Narcissisme
۲٥ Henr i Wallon
۲٦ Le symbolique
۲۷ Le réel
۲۸ Société Psychanalytique de Paris(SPP)
۲۹ International Psychoanalitic Association (IPA)
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۵
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
متفاوت از اصل تعيين شد ه توسط انجمن بين الملل ي بود . اما لكان از نحو ة خاص خود در ادار ة
جلسات سخن نمي گ فت و چنين وانمود مي ك رد كه همچنان به رعايت اصول تعيين شده توسط
انجمن بين المللي ادامه مي دهد .
از آنجا كه لكان در اين زمان اكثر شاگردان جامع ة پاريس را تحت روانكاوي داشت، لذا
كميسيون آموزشي - كه عهده دار آموزش آنها بود - پيوست ه در جريان روش خاص و ي در ادار ة
جلسات قرار ميگرفت و آن را به عنوان مخالفت و سرپيچي از اصول تعيين شده تلقي مي ك رد . در
اين حين شاگردان نيز كه از اصول رايج در انجمن ناراضي بودند شروع به اعتراض كردند .
در ماه ژوئيه سال ۱۹۵۳ اين اعتراضات اوج گرفته موجب جداي ي بخ شي از روانكاوان از
جامعه گرد يد . لكان چاره اي جز پيرو ي از اين انفصال نديد و به جمع مخالفان كه تحت هدايت دن يِل
لَگَش ۳۰ قرار گرفته بودند پيوست . بدين نحو در سال ۱۹۵۳ اولين انفصال در جامع ة روانكاو ي
فرانسه شكل واقعي به خود گرفت .
لكان از اين تاريخ تا زمان مرگ خود در سال ۱۹۸۱ با سمينارها ي هفتگي خو يش به بنيان
همراه بود پرداخت . تفكر ژك لك ا ن و « بازگشت به فروي د » گذاري اصول روانكاوي خو د كه با شعا ر
تكوين تدريجي آن در حوز ة روانكاو ي در هر مرحله در رابط ة نزديك با واكنش و سياست ي بود كه
و ي در قبال روانكاو ي رايج اتخاذ ميكرد . از زمان اولين انفصال تا سال ۱۹۶۳ - كه انفصال ديگري
در جامع ة روانكاو ي فرانسه به وقوع پيوست - هم و كوشش ژك لك ا ن در رد و ابطال اصول درماني
روانكاو ي آمريكايي ( روانشناسي منِ نفسان ي ۳۱ ) صرف شد . چنانكه گفتيم اين حوز ة فكري بر
اساس دومين طرح فرويد در تعيين مواضع نفساني آدمي قرار دارد . فرويد در وهل ة اول از سه
موضع نفساني كه در رابطه اي ديناميك با يكديگر هستند سخن مي گويد و عا ل م نفساني را به
ضمير ناآگاه، نيم آگاه و آگاه تقسيم مي كند . چنانكه ملاحظه كرديم در مرحل ة بعد ي، اين سه موضع
به ترتيب نام اين و آن ، من و فَرامن را ب ه خود مي گيرند . م نِ نفسان ي با مكان يس مه اي دفاع ي خود
ميانج ي و واسط ميان رانشها (غرايز ) از يكسو و ف ر ام ن ( وجدان اخلاقي ) از سوي دي گر است و
همواره سعي در هدايت آنها و مطابقت دادن آنها با يكديگر دارد .
مطابق روانشناس يِ م نِ نفسان ي كوشش روانكاو مي بايستي بر تقويت منِ نفساني شخصِ
مورد روانكاوي متمركز شود به نحوي كه وي بتواند از يك سو غراي ز و رانشها ي خود را بدون
سركوب ي مهار كند و از سوي ديگر آنها را با اصول اجتماع ي مطابقت بخشد . كار عمد ة روانكاو
تحليل مكاني س مها ي دفاع يِ حاصل از منِ نفساني است به نحوي كه شخص مورد روانك اوي موفق
به اخذ آگاهي نسبت بدانها گرديده قادر شود آنها را با مقتضيات زندگي اجتماعي سازگاري دهد .
۳۰ Daniel Lagache
۳۱ Ego psychology (psychologie du moi)
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۶
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
لكان با تو سل به پديدارهاي باليني و پرسش از وجود آدمي نشان ميدهد كه منِ نفساني
سرابي بيش نيست و كار گزاري اصلي آن چيزي جز حجاب و پرده پوشي نسبت به ضمير ناآگاه
نتواند بود . منِ نفساني در واقع م ن ي متفاخر است، بدين معني كه فرد به اعتبار بدان خود را عامل
اصلي افكار و تصورات خويش مي داند . از اين رو خصوصيت اصلي منِ متفاخر را مي توان در
احساس تسلط و سعي در اِعمال آن دانست .
لُو نشتَين ۳۲ ، رپپور ت ۳۳ ، هرتمن ۳۴ ، ا ريكسون ۳۵ و ك ريس ۳۶ از برجسته ترين پايه گذاران
روانشاسي منِ نفساني هستند . چنانكه ديديم علت مهاجرت همگي آنها را به آمريك ا تعلّقشان به
ديانت يهود و فرار از رژيم هيتلر تشكيل مي داد . مي توان تصور كرد كه دو عامل اصلي در تشكيل
حوز ة روانكاو ي آنها م د خَليت داشته است . نخست اينكه انطباق منِ نفساني با مقتضيات اجتماعي
كه محور اصلي تفكر آن ا نست منعكس كنند ة پديدار ي چون مهاجرت در نزد آنهاست . چه انطباق و
سازش با اجتماع يكي از بارزترين مسائل ي است كه همواره مهاجران با آن مواجه هستند . دوم آنكه
مي توان وحدتي را كه آنان به منِ نفساني نسبت مي دهند حاصل نيازي دانست كه آنها خود در
ديار غربت در مورد حفظ هويت و تمام يت وجود ي خويش احساس مي كرده اند . زيرا چنانكه بعداً
خواهيم ديد وحدتِ منسوب به منِ نفساني با اصل انقسام و دو گانگي وجود آدمي بدان نحو كه
فرويد به كشف آن نايل آمد تضاد عمده دارد .
ول ي بايد دانست كه بانيان روانكاو يِ منِ نفسان ي سيستم فكر ي و درمان ي خود را ادا مة كار
فرويد دانسته به هيچ وجه قصد تحريف آن را نداشته اند . البته تأكيد در منِ نفساني امر ي است كه
در آثار فرويد بدان تصريح شده است و در تحليل نهاي ي مخالفت ميان اصحاب روانشناسي منِ
نفساني و لكان موكول به تناقضاتي است كه در طي طريق و موضع گيري ها ي شخص فرويد وجود
داشته است .
ا نّ ا فرويد ۳۷ در سال ۱۹۳۶ كتابي به نام مكانيسمهاي دفاعيِ منِ نفسان ي ۳۸ منتشر كرد .
اين اثر كه مورد تأييد پدرش، فرويد، قرار گرفت در واقع تعميم مفهوم مكانيسمها ي دفاع ي به كلّ
يافته هاي روانكاو ي بود و براي اولين بار معن ي بسيار گسترده اي به مقو لة منِ نفسان ي داده زمينه را
بر اي تكوين حوز ة آمريكاي ي روانكاو ي پديد آورد .
۳۲ Rudolph.Loewenstein
۳۳ David Rapapor t
۳٤ Heinz Har tmann
۳٥ Erik Er ikson
۳٦ Ernest Kris
۳۷ Anna Fr eud
۳۸ Le moi et les mécanismes de défense ,(Vienne۱۹٤۹,Londr es۱۹۳۷,New York۱۹٦٦, Paris۱۹٤۹),
PUF,Par is,۱۹٦۷.
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۷
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
چنانكه قبلاً گفتيم تأكيد بر كارگزار ي منِ نفساني در مهار ساختن غرايز ( رانش ها ) ضمير
ناآگاه را به معنايي كه قدما ي ما از نفس اماره افاده كرده اند نزديك مي كنند . اين بازگشت تلويح ي
را به نفس اماره مي توان به سنن اديان سامي تأويل داد و منِ نفساني را كه به عنوان عامل مهار
كنند ة آن به حساب مي آيد فراورده اي ناآگاه از تعلّق اصحاب روانكاو يِ منِ نفساني به ديانت يهود
دانست .
اما لكان د ر مخالفت با حوز ة منِ نفساني واجد وفاداري بيشتري نسبت به آيين پيروان
سنّت ابراهيم بود . تفكر او حاكي ازآن است كه ضمير ناآگاه نه تنها مخزن غرايز حيواني نبوده و
فاقد ناموس و قاموس نيست بلكه ذات آن در تعلّق به قانون است چه همانطور كه خواهيم ديد
ساختمان آن همچون ساخت زبان تكلم بوده و محدوديت از لوازم ماهو ي آن است . اين منِ
نفساني است كه در جد و جهد خود در تسل ط مطلق ب ر عالَم و آدم سعي در گريز از محدوديت و
قانون دارد و اين تصور باطل را براي آدم ي فراهم مي كند كه عامل اصلي حيات و سرگذشت
خويش است ، حال آنكه ذات آدمي د ر ضمير ناآگاه اوست يعني در مرتبه اي كه ورا ي وجود اوست .
اين ماورا ء را لكان ، به موجب تضاد عمد ة آن با من نفساني و به موجب فلسف ة هگل ، غير ۳۹ مي
خواند .
روا ن كاو ي قطع نظر از ا ي ن تصور با ط ل است كه آرزو م ند ي انسان ساحت ي بي سامان
و بي قانون است . اين تصور باطل نه تنها ريشه ها ي تاريخ ي عميق ي دارد بلكه جزء لايتجزائ ي
است از اوهام موجود در مفهوم مِن انساني .
مطالعات انسان شناس بزرگ فرانسوي لِو ي اِستر وس ۴۰ كه تأثيري غير قابل انكار در تطور
فكري لكان داشت حاك ي از آن است كه ح تي ابتدائ ي ترين جوامع بشر ي دارا ي ساختمان
خانوادگي و اجتماعي فوق العاده منسجمي هستند كه در آن قانون محور اصلي و ضابط عمد ة
مناسبات افراد است . كشف ضمير باطن از سوي فرويد نيز چيزي جز تأييد قاطعي از اين اصل نبود .
چه قانون نه تنها عنصر اساسي آرزومندي و تمناي آدمي است بلكه رابطه اي ماهوي با آن دارد .
ميل و آرزومند ي نزد انسان در راب طة مستقيم با ممنوعيت بوده و خارج از قلمرو آن وجود نمي تواند
داشت . اين تصوري باطل است كه آرزومندي مقدم بر قانون است .
لكان با قاطعي تي كه از تجربيات باليني خود حاصل آورده بود نشان داد كه آرزومندي تنها در
حيط ة قانون، محدوديت و ممنوعيت است ك ه جنبة وجودي بخود گرفته تجلي مي يابد . زيرا قانون،
امري مكنون در زبان تكّلم است و ماهيت آنرا تشكيل مي دهد . انسان از آنرو اهل قانون است كه
۳۹ L'Autr e
٤۰ Claude LéviStr
auss
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۸
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
وجود او در زبان تكلم توطن گرفته و با آن انس و الفت ذاتي دارد . ضمير باطن مخزني از غرايز
حيواني نيست بلكه چنانكه خواهيم ديد روشنگاهي است براي تجلي و توط ن گزيدن زبان تكلم .
مخالفين انجمن روانكاوي پاريس پس از انفصال به تأسيس نهادي به نام انجمن فرانسوي
روانكاو ي ۴۱ همت گمارده و تحت رياست دن يِل لَگَش تعليمات ژك لكان را محور اصلي فعاليت هاي
خود قرار مي دهند . در اين تعليمات - كه در جهت ابطال نظرية مِن نفساني است - زبان تكلم و
ساخ تمان خاص آن اساس و پاية كشفيات فرويد قرار مي گيرد . به مدد اصول حوزة اصالت
ساخ ت ۴۲ از يك سو و تفكر هيدگر از سويي دي گر ، لكان در اين زمان به پايه گذاري سيستم فكري
و باليني خود پرداخته نشان مي دهد تا چه حد روانش ناسي م ن نفساني مبتني بر انحراف از كشفيات
تاريخي فرويد در مورد شعور باطن يعني ضمير نا آگاه است . كارگ ز اري اصلي و عمد ة مِن نفساني
چيزي جز آنچه لكان حيث خيالي مي خواند نيست، زيرا كه ذات آن در پرده پوشي از انقسام ذاتي
خوانده اند بسيار نزديك « وجود برزخ ي » وجود انسان است . ماهيت اين انقسام با آنچه ق دماي ما
است . ذات آدمي وجودي بينابين است در گير ميان تاريكي و روشني ، مهر و كين و خير و شّر .
انجمن فرانسوي روانكاوي از سوي انجمن بين المللي امريكا به رسم يت شناخته نمي
شود . مع الوصف شاگردان لكان همچنان به مذاكره با اصحاب و مسئولين انجمن بين المللي ادامه
مي دهند و مي كوشند تا از سوي اين انجمن به رسم يت شناخته شوند . انجمن بين المللي شرط
اصل يِ به رسم يت شناختن مخالفان را محروم ساختن لكان از آموزش روانكاوان قرار مي دهد ! اين
مذاكرات تا ۱۹۶۳ ادامه پيدا مي كند . در اين سال بنا به تزوير و ترغيب انجمن بين المللي و تحت
رهبري دنيل لَگَش عده اي از شاگردان لكان حاضر به ترك او شده دومين انفصال را در جامع ة
روانكاوي فرانسه بوجود مي آورند . در پس اين انفصال دورة جديدي در تكوين و ا نسج ام فكري
لكان پديد مي آيد . وي در اين دوره صريحاً انسان را عاملي اعتباري اعلام ميكند و ذات او را منوط
به زبان تك لّم مي داند .
اگر اساس ضمير ناآگاه را ، در كشف تاريخي فرويد ، آرزومندي يا تمناي آدمي بدانيم و اين
حقيقت را در يابيم كه تمامي سرگذشت و تاريخ حياتي فرد را نحو ة تجلي اين آرزومندي تشكيل
ميدهد و از سوي ديگر ذات آ دمي را بنا بر تعليمات لكان در فراروئي او نسبت به غير بدانيم در آن
صورت با او همزبان شده به اين نكته پي خواهيم برد كه ذات آدمي را چيزي جز آرزومنديِ غير
تشكيل نمي دهد . من از آن جهت هستم كه به غير تع لّق دار م. اين ا ست معني شعور باطن بدان
باز مي شناسد يعني « غي ر » نحو كه فرويد به كشف آن نائل آمد . آدمي همواره وجود خود را به عنوان
٤۱ Société Fr ançaise de Psychanalyse (SFP)
٤۲ Structur alisme
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۹
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
وجود او متكي بر انقسام يا دوگانگي ذاتي ميان خود و غير است . اشتباهات لفظي، اعمال سهوي،
رؤياها و ديگر پديدارهاي نفساني همواره چيزي جز زبان اين غير نيست . آدمي در نهايت نفس خود
غير نيست . « حديث آرزومنديِ » به وراي خويش ا شارت دارد و زبان او جز
لكان پس از جدائي اين عده از شاگردان و به رسميت شناخته شدن آنها از سوي انجمن
بين المللي آمريكا به تأسيس انجمني ديگر بنام حوز ة فرويدي پاري س ۴۳ مي پردازد . اين دوره
همزمان است با تحول و تكامل جديدي در تفكر او .
او به مدد كشفيات زبان شناس معروف فردينان دوسسور و بر پاي ة اصول حوزة اصالت
ساخت ۴۴ به خوبي نشان داده بود كه ضمير ناآگاه ساختماني چون ساخت زبان داشته عيناً منعكس
كنند ة نوع سيستمي است كه زبان تكلم واجد آنست . رؤيا ، بدان نحو كه فرويد به كشف آن نائل
آمد، در واقع م صور ساختن يا به صحنه گذاردن كلمات و تعبيرات زبان است و ساخت تركيب ي آن از
ساخت زبان پيروي مي كند . اين زبان و ساخت م ا ن خاص آن است كه آرزومندي و تمناي آدمي را
شكل مي دهد . صنايع بديعي همان نوع كارگزاري را در ضمير ناآگاه دارا هستند كه در زبان شعر .
ازين رو ذهن نا آ گاه همواره از طريق فنونِ مكنون در زبان و بخصوص درشعر - كه مجاز و
استعاره از آن جمله اند - تجلّي پيدا كرده و ساختمان ماهوي خود را ظاهر مي سازد . محتويات يك
رؤيا مجموعه اي از معم اهاي كلامي است كه حالت ايهام بخود مي گيرد بنحوي كه تنها فتوح يا
گشايش قلبيِ حاص ل از روانكاو ي است كه ما را به كشف مكنونات آن قادر مي سازد . زيرا كه
روانكاوي چيزي جز فراگيري استماع واقعي زبان نيست . ضمير ناآگاه عين زبان تكلم است ولي
در عين كارگزار يِ مداوم به ندرت به گوش ما ميرسد . چه ما « پيام آرزومندانة آن » زباني است كه
بطور عادي استعداد استماع آنرا نمي توا نيم داشته باش يم . اين زبان تكلم است كه عامل يت اصلي را
داراست و بر ما تسل ط و غلبه دارد . در حاليكه ما پيوسته در اين پندار هستيم كه عامل عمدة آن بوده
آن را تحت احاطة كامل داريم .
نسبت فرد با زبان منوط است به رابطه اي كه آدمي با حيث پدري ي ا آ نچه لكان نام پد ر ۴۵
ميخواند داراست . تفصيل اين مهم در اين مختصر نمي گنجد . فقط به ذكر اين امر ميتوان پرداخت
كه روانكاوي به طور اعم و تفكر لكان به طور اخص مرتب ة پدري را ساحت ي فوق العاده پيچيده مي
داند كه تقّرب بدان نيازمند طي طريقي طولاني است .
زبان امر ي است كه بطور عادي نظر ما را بخود جلب نكرده و بدان آگاهي پيدا نمي « وجو دِ »
كنيم . زبان تنها وجود خود را در موارد ي نادر نمايان مي سازد ، مثلاً هنگاميكه ناگهان در حين بيان
يك مطلب از باز يافتن يك كل مة ظاهراً بي اهميت ناتوان مي مانيم و يا اسمي را فراموش مي كنيم .
٤۳ Ecole Freudienne de Paris(ُEFP)
٤٤ Structur alisme
٤٥ Le nomdupèr
e
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۱۰
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
در اين لحظات است كه زبان تكل م با ايجاد خلاء وجود اصلي خود را از حجاب بيرون آورده ذات
غالب و مسل ط خود را نمايان مي سازد . هم از اين روست كه روانكاوي در كشف علت وجودي
كلماتِ فراموش شده سعي بعمل مي آوردو آنها را جايگاه اصلي آرزومندي ما ميداند .
فراموشي يكي از دي گر مواردي است كه فرد را در مقابل انقسام يا برزخ وجود خود بنحوي
كه بدان اشاره رفت قرار داده عاملي ت محض غير را بدو مي نماياند . فرويد بر اي نشان دادن نوع
كارگزاري زبان ، قالبي از موم را تصور مي كند كه با برگي از كاغذ پوشيده شده باشد . ۴۶ آنچه بر
روي كاغذ نوشته مي شود اثري در آن باقي نگذاشته بلافاصله محو و نابود مي شود . در حاليكه اگر
برگ كاغذ را كنار بزنيم خواهيم ديد كه تمام مطالب نوشته شده بر روي قالب مومي حك شده اند .
اين قالب حكم ضمير باطن و ناآگاه و كاغذ موجود حالتي چون ذهن آگاه ما را دارد .
اين مختصري بود از ساحت رمز و اشارت بدان نحو كه روانكاوي به كشف آن نائل آمده
ا ست . لكان در نقط ة مقابل اين ساحت، حيث خيا لي را قرار مي دهد كه كار اصلي آن ايجاد حجاب و
پرده پوشي بر ذات حقيقي و كلامي آدمي است . منِ نفساني عامل اصلي اين حيث خيالي است و
تأكيد اصحاب روان شناسي منِ نفساني بر آن چيزي جز انحراف از كشف ذات رمزپرور انسان
توسط فرويد نمي تواند باشد .
لكان عنصر سوم را در ساختمان نفساني ، حيث واقع يا امر لايتغّير مي خواند كه عبارت از
عناصري است كه هرگز نتوانسته اند حالت ترميز ي` ۴۷ يعني كلامي يافته به ساحت رمز و اشارت
راه يابند . مثلاً ك ابوس ها و ضربه هاي روحي يعني آسيب ديد گ ي ۴۸ ها ي شديد نفساني جزء حيث
واقع بوده در مقو لة امر لايتغّير جاي دارند .
مشكلات موجود در حوز ة فرويدي پاريس كه مركز فعاليت لكان وشاگر د انش قرار گرفت
يك بار ديگر در سال ۱۹۷۴ موجب ت طّور جديدي در تفك ر و سيستم روانكاوي وي گرديد . از اين
زمان تا پايان عمر پرسش اصلي براي لكان نحو ة همبستگي و نوع انسجام موجود ميان عناصر سه
گان ة ساختمان نفساني يعني ساحت رمز و اشارت، حيث خيا لي و حيث واقع است . براي پاسخ به
اين سؤال ، لكان به هندس ة موضِع ي ۴۹ روي آورده و نوع پيوستگي آنها را همچون سه حلقه طن اب
مي داند كه به نحو خاصي بهم گره خورده اند .
٤٦ Sigmund Fr eud, Notiz über den ‘Wunderblock’, (۱۹۲۵), Gesammelte Werke(GW), ۱۴٬۳۸;
Standard
Edition (SD), ۱۹, ۲۲۵۳۲
٤۷ Symbolisé
٤۸ Tr aumatisme
٤۹ Topologie (géométr ie de situation – analysis situs)
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۱۱
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
خصوصيت اصلي اين مجموعه در اين است كه به محض ايجاد برش در يكي از طنابها
حلقه طنابهاي ديگر نيز از هم وا شده پيوند متقابل خود را از دست ميدهند . رابط ة موجود ميان سه
عنصر اصليِ ساختمان نفساني نيز داراي چنين انسجامي است . پيوستگ ي همزمان اين سه عنصر
است كه ساختمان نفساني را متشكّل مي سازد بنحوي كه عدم اتصال هريك بلافاصله گسيختگي
كّل آنها را همراه دارد .
مشكلات موجود در حوز ة روانكاوي لكان در سال ۱۹۸۰ يعني يك سال قبل از مرگ او به
اوج خود رسيد تا آنجا كه وي به انحلال آن كم ر بسته حوز ة روانكاوي ديگري را پايه گذاري ك رد .
اين انحلال موجب پراكندگي شاگردان وي شد و حوز ة جديد از گرد هم آوردن تمامي روانكاوان
پيرو مسلك لكان ناتوان ماند . بدين ترتيب بود كه دهها حوز ة روانكاوي ديگر كه همه خود را پيرو
تعليمات او مي خواندند بوجود آمد .
اين وضع تاكنون همچنان ادامه دارد . در ۱۹۹۱ اين حوزه ها براي نخستين بار گرد هم
جمع شده در سميناري مشترك كه در نوامبر آن سال تشكيل شد مسأ لة پراكندگي خود را مورد
پرسش قرار دادند . كوشش آنها بر اين بود كه بدون انحلالِ تشكيلات حوزه اي خاصِ خود و با
حفظ استقلال خويش ب توانند درمورد مسائلي كه مربوط به منزلت و مقام روانكاو ان در جامع ة كنوني
فرانسه است اتفاق پيدا كنند . بخصوص كه بمناسبت همبستگي اقتصادي كشورهاي اروپائي كه
براي سال ۱۹۹۳ پيش بيني شده بود بيم آن مي رفت كه موقعيت اجتماعي آنان دستخوش
تغييرات قابل توجهي گردد . لذا اتحاد روانكاوانِِ مسلك لكان در مقابله با اين وضع و در مورد پيش
بيني حوادث آينده امري لازم به نظر مي رس ي د . خاصه آنكه قصد خالي گذاردن ميدان را براي
روانكاوان پيرو انجمن بين المللي آمريكا نداشتند .
حوزه هاي نامبرده دومين فعال يت مشترك خود را در ماه اكتبر همان سال به تعليمات لكان ،
ده سال پس از مرگ او اختصاص دادند كه در آن جمع كثيري از روانكاوان اروپا و آمريكاي جنوبي
شركت كرده به بررسي ميراث لكان در عرض ده سال اخير پرداختند.
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۱۲
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
يكي از اهم موارد اختلاف لكان با انجمن بين المللي در مورد تربيت روانكاوان بود ،
بخصوص كه اين انجمن تعليمات خود را مختص به پزشكان كرده روانكاوي را بصورت شاخه اي
از علم پزشكي در آورده بود . حال آنكه مورد و موضوع اصلي روانكاوي پرسش از وجود انسان است
از آن جهت كه هر فرد صاحب تاريخ و سرگذشت ي خاص خويش است كه به تن و ارگانيسم او قابل
تأويل نيست . اصرار در تن غفلت از ساحت خاص آدمي است . مورد و موضوع روانكاوي آن ساحتي
است كه فرد آنرا بعنوان نهايت ماهيت خويشتن خويش ميداند . جسم و مسائل مترتب بر آن از
عمده وسايلي است كه شخص غالباً براي فرار از خويشتن خويشِ خود بر مي گزيند و اصرار در آن
چي ز ي جز مقاومت در مقابل ه با خويشتن خويش نيست . بكرّات ديده مي شود كه تعداد قابل ملاحظه
اي از افرادي كه بعلت رنج و تألم به روانكاوي روي آورده اند در مراحل اوليه به تأكيد در مشكلات
صحبت كنند روانكاو را « خو د » جسماني خود مي پردازند ولي همينكه زمان آن فرا مي رسد كه از
ترك كرده از ادا مة روانكاوي سر باز مي زنند .
پرده و حجابي است در مقابل امكان مقابله با خويشتن خويش . « بيمار ي » نزد اينگونه افراد
روانكاوي طي طريقي است كه شخص را در برابر آزادي باطني قرار مي دهد ولي بعلت
ذات مستوري طلب آدمي اين آزادي مي تواند جنبة اجبار و انقياد بخود بگيرد و فرد مورد روانكاوي
را از ادام ة آن باز دارد . يكي ديگر از انواع مقاومت در مقابله با خويشتن خويش ، توسل به مسائل
اجتماعي - سياسي است . مباحث سياسي و ايدئولوژيك مي تواند نيرومندترين دشمن را در
دسترسي يك قوم به امكان تفكر حقيقي تشكيل دهد . البته اين بدان معني نيست ك ه كسب آگاهي
سياسي اجتماعي امري ضروري و لازم براي جامعه نباشد، بلكه بايد گفت كه يك چنين آگاهي
تنها منوط به توانائي افراد يك قوم در مقابله با خويشتن خويش شخصي آنهاست .
بهمين نحو توسل به ارزشهاي به ظاهر معنوي نيز يكي ديگر از انواع مقاومت هائي است
كه فرد در مقابل روانكاوي از خود بروز مي دهد . فرويد در نامه اي به يك كشيش مسيحي بنام
اُسكار فيست ر ۵۰ موضع خود را بعنوان باني روانكاوي در كوششي مي داند كه پيوسته در حفظ و
مصون نگه داشتن روانكاوي در مقابل پزشكان از يك سو و اصحاب دين از سوي ديگر بخرج داده
. است ۵۱
فرويد پس ا ز سالها مبارزه قادر به قبول اين امر از سوي انجمن بين المللي نگرديد كه
آموزش روانكاوي بهيچ وجه نمي تواند به پزشكان اختصاص يابد . به عقيدة او يك چنين وجه
نظري انحراف محض از ماهيت روانكاوي است .
٥۰ Oskar Pfister
٥۱ S.FreudO.
Pfister ,Correspondances (۱۹۰۹۱۹۳۹),
Gallimard, Par is, ۱۹۶۳(GW,۱۷ ,۲۰۷),PsychoAnalysis
and Faith, Meng and E.L.Fr eud, London & New York, ۱۹۶۵
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۱۳
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
فرويد همواره نسبت به تطور روانكاوي در آمريكا نظر بدبينانه اي داشت . در گفتگوئي
بله آمريكا عظيم است » : خصوصي با ا رنِ ست جونز اين نظر بدبينانه را بدين صورت اظهار ميدارد
همچنين در سال ۱۹۲۴ هنگام مسافرت يكي از . « ولي عظمت آن ناشي از اشتباهي است عظي م
تناسب ميان روانكاوي و آمريكا ه مچون »: شاگر د انش به آمريكا نظر خود را چنين بيان مي كند
. ۵۲« تناسبي است كه ميان پيراهن سفيد وكلاغ سياه م وجود اس ت
آنچه در اي نجا لازم به ياد آوري است اينكه روانكاوان فرانسوي تا كنون از به رسم يت
شناخته شدن حرفة خود از سوي دولت سر باز زده اند . علت امتناع آنها از اين امر اين است كه
روانكاوي اساساً رابطه اي شخصي و خصوصي است و هر گونه رسم يت و سازمان دهي بدان در
تناقض عمده با ذات و ماهيت آن است . روانكاوي حرفه اي چون روانشناسي، روانپزشكي يا طّب و
مهندسي نيست كه بتوان آنرا به يك نهاد اجتماعي و عمومي تبديل كرد . روانكاوي طي طريقي
است شخصي كه به مناسبت آن فرد بر آن مي شود كه به پر سشي عميق و اساسي در مورد
سرگذشت و تمناي خود بپردازد . ناگفته پيداست كه هر گونه كوشش در جهت رسمي ساختن آن
موجب انحراف اساسي از موازين و اصول آن تواند شد . اين مسأله در رابطه اي نزديك با نحو ة
آموزش روانكاوي است . روانكاوي يك نوع تعليم عقلائي يا د انشگ اهي نيست و نقط ة اصلي در
اختلاف لكان با انجمن بين المللي نيز در همين بوده است . اين انجمن با تداركات رسمي و ايجاد
تفاوت ميان روانكاوي شخصي و روانكاوي آموزشي موجب تحريف اصلي در طي طريقي شد كه
فرويد با كشف ضمير ناآگاه بنيان نهاده بود . شرط اولي و لازم در تربيت روانكاو ان اين است كه
فرد روانكاو خود شخصاّ تحت روانكاوي قرار گيرد . ولي ماهيت روانكاوي و در گيري در آن ايجاب
مي كند كه از هر گونه غ ر ض و نيت اوليه كه ميل به روانكاو شدن نيز از آن جمله است مصون بماند .
روانكاوي اخذ تصميمي مجدانه نيست و ممكن نيست آنرا به صورت دوره اي آموزشي در
آورد . زيرا سلوكي است كه بموجب آن فرد در مقابل ج د ي ترين پرسش زندگي خود كه همان
آرزومندي و سرگذشت او باشد قرار مي گيرد . از اينرو به پيروي از لكان بايد گفت كه خلاف آنچه
اصحاب انجمن بين المللي ادعا مي كنند نمي توان تفاوتي ميان يك روانكاوي ساد ه و يك نوع
روانكاوي آموزشي قائل شد . تمام هم لكان در اين جهت متمركز بود كه چنين تفاوتي را از ميان بر
دارد و تربيت روانكاوان از ميراث اصلي فرويد كه پرسش از ضمير ناآگاه است دور نيفتاده انحراف
پيدا نكند .
نكتة اصلي نحو ة انتقال ضمير نا آگاه از يك نسل به نسل ديگ ر يعني تربيت روانكاوان
است . سعي لكان بر آن بود كه حوز ة روانكاوي و نحو ة تربيت روانكاوان را متناسب با خصوصيت
٥۲ Ernest Jones, Sigmund Freud, Life and Work, The Hogarth Pr ess, London, ۱۹۸۰
http://www.movallali.fr
A Persian site for psychoanalysis
۱۴
Kéramat Movallali روانكاوي psychoanalysis دكتر كرامت موللي
اصلي شعور باطن كند . در حال حاضر مسأ لة عمده در اختلاف و تفاوت ميان حوزه هاي پيرو لكان بر
سر همين مسأله يعني مربوط به نحوة انتقال روانكاوي و تربيت روا نكاوان جوان است .
روانكاوي فرانسه پس از سالها جنبش و تحرك و فعاليت ثمر بخش كه به ه مت و كوشش
ژك لكان در صحنة فرهنگي فرانسه پديد آورد در حال حاضر با نوعي ركود فكري و عدم خلاقيت
راستين همراه است . اين وضع تا حد قابل ملاحظه اي به علت ميراث فكري و باليني عظيمي است
كه لكان براي روانكاوان بجا گذاشته است، ميراثي كه احاطه بر آن همچنان كاري دشوار بنظر مي
آيد.